Trường Quốc học Huế (1896): từ trường tiểu học Pháp - Việt đến di tích quốc gia đặc biệt

Văn bản thành lập

Theo bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, dựa trên Công báo Đông Dương năm 1896, vua Thành Thái ban dụ ngày 17 tháng 9 năm Thành Thái thứ 8 (tức 23/10/1896) cho lập một trường dạy tiếng Pháp mang tên Trường Quốc học, có dạy cả chữ Hán^[1]. Ngày 18/11/1896, Toàn quyền Đông Dương A. Rousseau ký nghị định 15 điều thành lập Trường Quốc học Huế dưới sự giám sát tối cao của Khâm sứ Trung Kỳ, đồng thời bãi bỏ trường Hạnh Nhân^[1]. Hội đồng Cơ mật trình bản tấu nêu sự thỏa thuận giữa Toàn quyền, Khâm sứ và các quan trong triều; một hội đồng gồm Basset, Bouyeure, Ganter, Trương Như Cương, Huỳnh Vĩ và Ngô Đình Khả được giao nghiên cứu điều kiện tổ chức và hoạt động của trường^[1].

Báo Tiền Phong cho biết trước đó ở An Nam mới có hai cơ sở dạy tiếng Pháp: chi nhánh Hội Liên hiệp Pháp ở Đà Nẵng và trường Hành Nhơn ở Huế (bài lưu trữ viết là Hạnh Nhân)^[4]. Theo bài lưu trữ, mọi chi phí nhân sự, trang thiết bị và xây dựng đều do triều đình An Nam đảm nhận^[1].

Tổ chức và học sinh buổi đầu

Theo nghị định, tiếng Pháp là ngôn ngữ giảng dạy chính, chữ Hán được dạy song song; Tiền Phong ghi trường dạy ba thứ chữ là Pháp, Hán và Quốc ngữ, với ba hình thức học ngoại trú, bán trú và nội trú^[1][4]. Bộ máy gồm một trưởng giáo, bốn đốc giáo hạng 1 - 4, một đốc giáo phụ đạo và hai giám thị; trưởng giáo do Toàn quyền bổ nhiệm theo đề nghị của Khâm sứ, được xếp vào hàng quan lại, phụ cấp 50 đồng bạc Đông Dương mỗi tháng^[1]. Đối tượng nhập học gồm công tử, tôn sinh, ấm tử cùng học sinh trường Hạnh Nhân và Quốc Tử Giám. Độ tuổi được dụ ghi là 13 - 20, còn nghị định ghi 15 - 20 với học sinh cũ của hai trường kia, nên hai văn bản chưa khớp nhau^[1].

Tiền Phong ghi khóa tuyển đầu tiên 230 người, về sau mỗi năm khoảng 100 chỉ tiêu cho thí sinh 12 tỉnh Trung Kỳ, và dẫn số liệu năm 1905: 3 giáo viên Pháp, 41 giáo viên Việt, 198 học sinh chia thành 12 lớp, trong đó có 36 hoàng tử, 75 con quan lại và 77 con dân thường^[4]. Về người đứng đầu, bài trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ ghi hiệu trưởng giai đoạn 1896 - 1902 là Mercier Bonnet còn Ngô Đình Khả là chưởng giáo, nhưng ở một đoạn khác lại gọi Ngô Đình Khả là hiệu trưởng^[2]; bài lưu trữ chỉ nêu tên ông trong hội đồng nghiên cứu, không nêu tên trưởng giáo đầu tiên^[1].

Cơ sở vật chất và các lần xây lại

Nhóm Nguyễn Ngọc Tùng (Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, 2021) cho biết trường dựng trên nền Tả doanh Thủy sư, nơi huấn luyện thủy binh của triều Nguyễn, ở bờ nam sông Hương, mặt đường Jules Ferry (nay là đường Lê Lợi)^[2]. Lúc đầu chỉ là những dãy nhà tranh vách đất, hay dột; năm 1897 thêm nhà hiệu trưởng; năm 1899 dựng thêm hai dãy gồm lớp tiểu học 30 gian và lớp bổ túc 16 gian; năm 1902 các lớp tiểu học cháy và được dựng lại theo mẫu cũ; năm 1911 trường lại cháy, rồi được xây bằng gạch ngói trong các năm 1912 - 1917^[2]. Từ tháng 5/1915, dưới sự chỉ huy của thầu khoán Leroy, các tòa nhà kiểu Pháp được xây trên mặt bằng hơn 5 ha, riêng cổng và tường bao cơ bản giữ lối truyền thống; cũng năm 1915 trường chuyển thành trường trung học với bốn lớp đệ thất đến đệ tứ và đổi tên thành Collège Quốc học^[2]. VnExpress (2023) ghi trường rộng hơn 10.000 m² và nhắc việc hai dãy nhà lầu gạch ngói theo kiểu Tây Âu được xây lại năm 1915, kiến trúc cơ bản giữ đến nay^[3]; hai nguồn không giải thích chênh lệch về diện tích.

Cổng trường

Theo nhóm tác giả bài tạp chí, cổng trường đổi dáng nhiều lần: lúc đầu mang kiến trúc kiểu An Nam, cột gỗ, có lầu và chuông đồng; khoảng 1933 - 1936 tổng giám thị Boularand cho cải tạo theo kiểu Nhật và sơn đỏ; năm 1936, nhân kỷ niệm 40 năm thành lập và đổi tên thành Khải Định, cổng được xây lại theo lối truyền thống với bốn trụ đắp nổi hoa sen^[2]. Cổng hiện nay được xây lại khoảng năm 1958 theo kiểu tam quan hai tầng mái; cổng rộng 9,1 m, cao 7,3 m, mái ngói âm dương tráng men, và theo bài là công trình trường học duy nhất ở thành phố Huế có cổng hai tầng^[2]. Về người vẽ kiểu, hiệu trưởng Nguyễn Đình Hàm (1956 - 1958) kể lại rằng chính ông vẽ kiểu rồi thuê thợ xây, còn các tác giả bài tạp chí ghi họa sĩ Tôn Thất Sa là người thiết kế^[2]. VnExpress mô tả tầng trên của cổng bằng gỗ, mái ngói hoàng lưu ly^[3], khác với mô tả ngói tráng men đỏ gạch cua trong bài tạp chí^[2].

Tên gọi qua các thời kỳ

Các nguồn ghi tên trường không hoàn toàn thống nhất. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi École Primaire Supérieure, thường gọi là Quốc học, giai đoạn 1896 - 1936; Trung học Khải Định 1936 - 1954; Trung học Ngô Đình Diệm 1955 - 1956; rồi trở lại tên Quốc học từ năm 1956^[1]. Bài trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ ghi Pháp tự Quốc học đường (1896 - 1915), Collège Quốc học từ 1915, Trung học Khải Định (Lycée Khải Định) từ 1936, Trung học Ngô Đình Diệm niên khóa 1955 - 1956 hoặc 1956 - 1957 (bài ghi cả hai cách), rồi lấy lại tên Quốc Học nhân kỷ niệm 60 năm thành lập, và từ năm 2009 là Trường THPT chuyên Quốc Học^[2]. Tiền Phong cho biết một cuốn sách năm 1931 gọi trường là Trường Trung học Quốc gia^[4].

Cựu học sinh và di tích

Báo Tiền Phong (2026) nêu nhiều cựu học sinh tiêu biểu, trong đó có Nguyễn Tất Thành, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Xuân Hãn và Tạ Quang Bửu^[4]; bài không nói rõ thời gian học của từng người. VnExpress cũng viết trường từng đào tạo nhiều nhà lãnh đạo^[3]. Theo VnExpress, ngày 26/3/1990 trường được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, và ngày 31/12/2020 Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt^[3]; Tiền Phong gọi đây là ngôi trường duy nhất có hạng di tích này nhưng không nêu năm^[4]. Hiện nay trường là Trường THPT chuyên Quốc học Huế ở số 12 Lê Lợi, mỗi năm đào tạo khoảng 1.200 học sinh lớp 10 - 12^[3][4].