Khởi nghĩa Yên Bái (1930) và Việt Nam Quốc dân Đảng

Bối cảnh: Nam Đồng thư xã và Việt Nam Quốc dân Đảng

Nguyễn Thái Học sinh năm 1902 ở làng Thổ Tang, tỉnh Vĩnh Yên (nay thuộc Phú Thọ)^[3][4]. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông học Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội (1921 - 1924), sau đó theo học Cao đẳng Thương mại thuộc Đại học Đông Dương; ông ba lần gửi kiến nghị lên chính quyền thực dân (năm 1925, 1926 và tháng 6/1927) về phát triển kinh tế bản xứ, mở trường, xin ra báo, nhưng đều không được chấp thuận^[3]. Báo Văn hóa kể hai bức thư gửi Toàn quyền Varenne năm 1925 và 1926 không có hồi âm, và việc xin ra tờ báo Nam Thành bị từ chối^[4]. Ông tham gia nhà xuất bản Nam Đồng thư xã ở Hà Nội; tối 25/12/1927, hội nghị với nòng cốt là nhóm Nam Đồng thư xã quyết định thành lập Việt Nam Quốc dân Đảng (VNQDĐ) và bầu ông làm chủ tịch^[3][4]. Bài kỷ niệm 84 năm của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả VNQDĐ là đảng do giai cấp tư sản lãnh đạo, đứng đầu là Nguyễn Thái Học^[2].

Ngày 9/2/1929, một vụ ám sát trùm mộ phu Bazin ở Hà Nội khiến chính quyền thực dân mở đợt đàn áp lớn; Báo Văn hóa ghi 227 đảng viên bị bắt, còn bài của Bảo tàng ghi hàng trăm đảng viên bị bắt hoặc giết và Nguyễn Thái Học bị treo thưởng 5.000 đồng bạc Đông Dương^[3][4].

Quyết định khởi nghĩa và kế hoạch

Các nguồn ghi không giống nhau về nơi và ngày của các cuộc họp quyết định. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ngày 1/7/1929 Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu và Phó Đức Chính quyết định phát động tổng khởi nghĩa vũ trang^[3]; Báo Văn hóa ghi hội nghị ở Võng La ngày 26/1/1930 với khoảng 20 đại biểu chọn đêm 9 rạng 10/2/1930, mùng một Tết Canh Ngọ^[4]; Wikipedia tiếng Việt ghi các hội nghị ở Lạc Đạo (17/9/1929), Võng La (25/12/1929) và Mỹ Xá (26/1/1930)^[6]. Dù vậy, các nguồn thống nhất ngày giờ dự kiến là đêm 9 rạng 10/2/1930.

Theo kế hoạch, Nguyễn Thái Học phụ trách các tỉnh đồng bằng, còn khu trung du (Hưng Hóa, Lâm Thao, Phú Thọ, Yên Bái) do Nguyễn Khắc Nhu chỉ huy^[1]. Do liên lạc trục trặc, miền xuôi hoãn đến ngày 15/2 trong khi khu trung du vẫn giữ ngày cũ; Bảo tàng coi đó là dấu hiệu báo trước thất bại^[1], và một bài khác của Bảo tàng ghi người đưa tin hoãn đã bị bắt giữa đường^[3].

Diễn biến đêm 9 rạng 10/2/1930

Yên Bái là nơi nổ súng sớm nhất và quyết liệt nhất, nên sự kiện thường được gọi chung là khởi nghĩa Yên Bái^[2][5]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nghĩa quân nổ súng lúc 1 giờ sáng 10/2, chiếm được một lúc rồi bị phản công, trong đó có máy bay từ Hà Nội, và bị dập tắt ngay trong sáng hôm đó^[1]. Wikipedia tiếng Việt mô tả chi tiết hơn: đảng viên tận dụng lễ hội đền Tuần Quán để chuyển vũ khí vào thị xã; nghĩa quân cùng binh lính trong trại chia mũi đánh khu nhà sĩ quan, đồn Cao và đồn Dưới, giết một số sĩ quan Pháp; lính khố xanh không theo như đã hứa mà còn chống lại; khoảng 7 giờ sáng quân Pháp phản công và nghĩa quân tan rã^[6]. Một bài khác của Bảo tàng lại ghi quân khởi nghĩa làm chủ tỉnh lỵ gần hai ngày^[3]: hai cách kể khác nhau về mức độ và thời gian chiếm giữ.

Ở các nơi khác, quân khởi nghĩa ở Hưng Hóa, Lâm Thao, Phú Thọ và Sơn Tây cũng hành động rạng sáng 10/2 nhưng nhanh chóng bị dập tắt; Nguyễn Khắc Nhu bị thương, tự sát bằng lựu đạn nhưng không chết, về sau tự tử trong trại giam; Phó Đức Chính bị bắt^[1][2]. Ở Hà Nội, Đoàn Trần Nghiệp cùng năm học sinh trường Bách Nghệ chỉ kịp cắt điện thoại và gây nổ bom ở Sở Sen đầm, Sở Mật thám và bốt Hàng Trống^[2]. Các tỉnh đồng bằng như Kiến An, Hải Dương, Phả Lại bị dập tắt ngay trước giờ khởi sự; Vĩnh Bảo (Kiến An) và Phụ Dực (Thái Bình) nổi dậy ngày 15/2 nhưng cũng bị đàn áp^[2]. Nguyễn Thái Học bị bắt ngày 20/2/1930 tại Cổ Vịt, Chí Linh (Hải Dương)^[1][4].

Xét xử và hành quyết

Số liệu về xét xử khác nhau giữa các nguồn, và các bài không nói rõ chúng nói về cùng một phiên tòa hay những phiên khác nhau. Bài ngày 17/6/1930 của Bảo tàng ghi Hội đồng đề hình được lập ngày 14/2/1930, 603 đảng viên bị đưa ra xét xử với 37 người bị tuyên tử hình, và phiên tòa ngày 23/3/1930 ở Yên Bái xử 83 bị cáo^[1]. Báo Văn hóa ghi ngày 30/3/1930 tòa xử 87 người, tuyên 29 án tử hình, sau giảm còn 13^[4]. Bài kỷ niệm 84 năm của Bảo tàng ghi Hội đồng đề hình ở Hà Nội xét xử từ 5 đến 9/8/1930, kết án 1.086 người, trong đó 80 người tử hình và 594 người tù nặng^[2]. Báo Lào Cai ghi hàng nghìn đảng viên bị bắt và trên 30 người bị kết án tử hình^[5].

Sáng 17/6/1930, Nguyễn Thái Học cùng 12 người khác bị hành quyết ở Yên Bái sau khi được chở từ nhà tù Hỏa Lò lên bằng một chuyến tàu riêng^[1][5]. Báo Lào Cai nêu tuổi một số người (Nguyễn Thái Học 28 tuổi, Phó Đức Chính 23 tuổi, Nguyễn Như Liên 20 tuổi) và ghi việc hành quyết bắt đầu lúc 4 giờ 55 phút, còn Bảo tàng ghi 5 giờ 35 phút^[1][5]. Bảo tàng ghi ông là người cuối cùng, hô "Việt Nam muôn năm", bài khác của Bảo tàng ghi "Việt Nam vạn tuế", còn Báo Văn hóa ghi trước đó ông đọc một bài thơ bốn câu bằng tiếng Pháp^[1][3][4]. Thi thể 13 người được chôn chung một hố dưới chân đồi cạnh đền Tuần Quán, cách ga Yên Bái khoảng 1 km^[5]. Nguyễn Thị Giang, hôn thê của Nguyễn Thái Học, đọc điếu văn rồi tự sát tại làng Đồng Vệ (Vĩnh Yên)^[1].

Đánh giá và di sản

Các nguồn trong nước đã đọc có cách đánh giá khá gần nhau: khởi nghĩa thất bại vì chuẩn bị chưa chu đáo, có nơi bị lộ kế hoạch, lực lượng đối phương còn mạnh và phối hợp kém, nhưng sự hy sinh của những người tham gia được ghi nhận là một dấu mốc yêu nước, gắn với phương châm "không thành công thì thành nhân"^[2][3]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn nhận định đây là một cuộc bạo động non, và cho rằng sau Yên Bái ngọn cờ giải phóng dân tộc chuyển dần sang giai cấp vô sản^[2]; đó là cách nhìn của bài viết, các góc nhìn khác chưa được đối chiếu trong bài này.

Về ghi nhớ, Nguyễn Thái Học được Nhà nước công nhận là liệt sĩ ngày 24/2/1976^[3]; ở thành phố Yên Bái có khu di tích mộ Nguyễn Thái Học và các cộng sự cùng tượng đài khởi nghĩa^[5]; đền thờ ông ở Thổ Tang (Phú Thọ) khởi công năm 2021 và hoàn thành năm 2024^[4].