Dân tộc Nùng

Tên gọi và nguồn gốc

Người Nùng tự gọi mình là Nồng, gồm nhiều nhóm địa phương như Nùng Giang, Xuồng, An, Inh, Lòi, Cháo, Phàn Slình, Quy Rịn, Dín^[1][2]. Theo điều tra năm 2019, họ có 1.083.298 người^[1][2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết phần lớn tổ tiên người Nùng di cư từ Quảng Tây (Trung Quốc) sang cách đây khoảng 200 đến 300 năm^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu mốc khoảng 200 năm^[2].

Địa bàn cư trú

Người Nùng cư trú ở vùng Đông Bắc, xen kẽ với người Tày^[1][6]. Họ tập trung ở trung du và miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng, vùng Bắc Kạn cũ và Thái Nguyên (nay đều thuộc Thái Nguyên), vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh) và Tuyên Quang^[2]. Từ năm 1986, hơn 10% dân số Nùng di cư vào Tây Nguyên, chủ yếu ở Đắk Lắk, và hơn 5% có mặt ở Đông Nam Bộ^[2]. Làng thường dựng ở chân núi gần nguồn nước; ở vùng biên giới Việt - Trung có làng phòng thủ và nhà kiểu "lô cốt"^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Nùng thuộc nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Kađai, gần với tiếng Tày, tiếng Thái và đặc biệt là tiếng Choang ở Trung Quốc^[1][2]. Chữ viết truyền thống gồm chữ Nôm Nùng, dựa trên chữ Hán, và chữ Tày - Nùng dựa trên chữ cái Latinh^[1].

Kinh tế truyền thống

Ở nhiều nơi, người Nùng sống chủ yếu bằng nương rẫy vì ít có điều kiện khai phá ruộng nước, trồng ngô, lúa, củ, bầu bí, rau; nơi có đất bằng thì làm ruộng nước^[1][2]. Cây công nghiệp và nguồn thu quan trọng gồm hồi, thuốc lá, trẩu, sở, chè, mía, tre, trám, bông, chàm; chăn nuôi gồm trâu, bò, ngựa (sức kéo, lấy phân), lợn, gà, vịt, ong, tằm, cá^[2]. Ngô là lương thực chính ở nhiều vùng, thức ăn chủ yếu rán, xào, nấu; dịp Tết có nhiều loại bánh làm từ gạo xay bằng cối đá^[1].

Nghề thủ công đa dạng: dệt, rèn, đúc, đan lát, đồ gỗ, làm giấy dó, ngói âm dương, làm hương; nghề dệt đang mai một còn nghề rèn được duy trì^[1][2]. Tiêu biểu là nghề rèn của người Nùng An ở Phúc Sen (huyện Quảng Hòa cũ), Cao Bằng, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Làng nghề có gần 200 lò rèn, hơn 220 hộ và khoảng 550 thợ; dao là sản phẩm nổi tiếng nhất. Nghề được truyền theo lối cha truyền con nối, với bí quyết "dồn sắt" để sản phẩm đạt độ cứng mong muốn^[5]. Chợ phiên là nơi trao đổi, mua bán^[1][2].

Nhà ở

Phần lớn người Nùng ở nhà sàn; một số nơi ở nhà đất làm bằng kỹ thuật trình tường hoặc gạch mộc^[1]. Nhà sàn thường có ba tầng, lợp ngói máng: tầng một nuôi gia súc và cất công cụ, tầng hai để ở, tầng ba làm kho lương thực; quanh nhà thường có vườn rau^[2]. Bếp gồm phần ngoài để nấu ăn, sưởi ấm và phần trong là bếp lò đất sét nấu cám lợn. Ở vùng biên giới trước đây có nhà kiểu pháo đài^[1].

Trang phục

Trang phục đơn giản, may từ vải bông tự dệt nhuộm chàm, hầu như không thêu trang trí. Nam mặc áo cổ đứng, xẻ ngực, cài cúc vải, đội mũ vải; nữ mặc áo năm thân dài quá hông, cài cúc bên nách phải, chít khăn vuông kiểu mỏ quạ. Ngày nay họ chủ yếu mặc trang phục này trong lễ, Tết^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Xã hội người Nùng chịu ảnh hưởng nhiều của Nho giáo; gia đình theo chế độ phụ hệ, người chồng, người cha đứng đầu, một số nơi còn dấu vết của gia đình lớn. Dòng họ vẫn được duy trì dù vai trò trưởng họ, trưởng tộc đã mờ nhạt^[2]. Trước Cách mạng tháng Tám, xã hội phát triển ở trình độ tương tự người Tày, ruộng nương đã là tài sản tư hữu, hình thành giai cấp địa chủ và nông dân^[1].

Thanh niên được tự do tìm hiểu, nhưng cha mẹ quyết định hôn nhân dựa trên sự môn đăng hộ đối và việc xem tuổi. Nhà gái thường thách cưới bằng thịt, gạo, rượu, tiền; lễ đưa dâu là lễ quan trọng nhất, và sau cưới cô dâu thường ở nhà cha mẹ đẻ đến khi sắp sinh mới về nhà chồng. Khi sinh con có lễ bà mụ, lễ đầy tháng; một số nhóm còn có lễ đặt tên khi trẻ trưởng thành. Làm nhà mới, gia chủ coi trọng việc chọn đất, xem hướng và chọn ngày^[1]. Hội hiếu thể hiện sự cố kết, tương trợ giữa người Nùng và các dân tộc cùng cư trú^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Nùng thờ tổ tiên là chính; bàn thờ có bức phùng slằn viết chữ Hán ghi dòng họ. Họ còn thờ thổ công, Phật bà Quan Âm, bà mụ và cúng các loại ma như ma cửa, ma sàn. Việc ma chay gồm nhiều nghi lễ đưa linh hồn người chết về thế giới bên kia. Khác với người Tày, người Nùng tổ chức mừng sinh nhật và không cúng giỗ. Họ theo âm lịch, ăn Tết tương tự người Việt và người Tày; trong lễ hội có các trò chơi như tung còn, đánh cầu lông, đánh quay, kéo co^[1].

Lễ then, gắn với hát then và tiếng đàn tính, được tổ chức để cầu sức khỏe, bình an, giải hạn, và còn có then cấp sắc cho thầy cúng^[2]. Theo hồ sơ UNESCO, thầy then, nam hoặc nữ, mở đầu bằng tiếng đàn tính, dẫn "âm binh" lên trời, dùng chuông, quạt, kiếm trừ tà cùng trang phục nghi lễ và hát bằng tiếng dân tộc; có buổi lễ kèm nhóm múa nữ. Kiến thức được truyền khẩu ngay trong các buổi hành lễ, và có thầy hành lễ tới khoảng 200 lần mỗi năm. Năm 2019, "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Sli là hình thức hát giao duyên của thanh niên, thường do đôi nam, đôi nữ hát đối đáp theo hai bè. Sli được hát trong ngày hội, lễ, chợ phiên, đám cưới, khi vào nhà mới và cả trên tàu xe^[1][2]. Theo Báo Nhân Dân, "sli" trong tiếng Nùng nghĩa là thơ; người hát tự biên, tự diễn theo chủ đề, không có nhạc đệm hay vũ đạo; một cuộc hát thường qua ba chặng là chào mời thăm hỏi, trao đổi tâm tình và tiễn biệt hẹn ngày gặp lại. Điệu hát Sli của người Nùng ở xã Xuân Dương, huyện Na Rì (vùng Bắc Kạn cũ, nay thuộc Thái Nguyên) được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021; một dịp hát tiêu biểu là chợ tình Xuân Dương vào ngày 25 tháng 3 âm lịch hằng năm^[4].

Khi yêu nhau, con trai thường tặng đòn gánh, giỏ đựng bông, giỏ đựng sợi; con gái tặng áo và túi thêu làm kỷ vật^[1].