Chữ Nôm Tày và chữ Tày – Nùng

Chữ Nôm Tày, chữ vuông ghi tiếng Tày

Người Tày dùng nét chữ Hán để ghi tiếng nói của mình, tương tự cách người Kinh tạo chữ Nôm. Theo Nguyễn Văn Tuân (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), chữ Nôm Tày vận dụng chất liệu chữ Hán về tự dạng, âm đọc và cách kết hợp; người Tày còn vay mượn cả chữ Nôm của người Kinh, nên trong một văn bản Nôm Tày thường có chữ Nôm Tày xen lẫn chữ Hán và chữ Nôm Kinh^[1]. Thời điểm hình thành chưa được nêu thống nhất. Trang thông tin của Ủy ban Dân tộc ghi chữ này ra đời khoảng thế kỷ XV^[3]; Báo Thế giới và Việt Nam, dẫn một sách về văn hóa truyền thống Tày, Nùng, viết rằng ở Lạng Sơn khoảng thế kỷ XVII–XVIII người Tày tạo ra chữ Nôm Tày, người Nùng đặt chữ Nôm Nùng^[4].

Văn bản và nghiên cứu

Chữ Nôm Tày dùng để chép các bài hát lượn cọi, lượn thương, phong slư (thư tình), truyện thơ và bài cúng^[1][3]. Ở Lạng Sơn, theo bài báo trên, chữ còn được dùng ghi khế ước mua bán, chuyển nhượng, địa bạ cùng các nội dung về phong tục, tín ngưỡng, lịch sử, địa lý^[4]. Người Tày có số truyện thơ Nôm nhiều hơn các dân tộc khác. Nguyễn Văn Tuân tổng hợp ba con số: Lục Văn Pảo ghi 47 đơn vị tác phẩm lưu tại Viện Dân tộc học, Hoàng Triều Ân thống kê 29 tác phẩm, còn Viện Nghiên cứu Hán Nôm có 82 văn bản của 28 tác phẩm. Sau khi loại phần trùng, ông tính được ít nhất 55 tác phẩm và nói rõ đây mới chỉ là con số sơ bộ^[1].

Việc nghiên cứu chữ này đã có bề dày. Theo bài tổng quan của Nguyễn Văn Tuân, Nguyễn Văn Huyên năm 1941 chia chữ Nôm Tày thành ba loại: từ thuần Tày, từ gốc Việt và từ gốc Hán. Về sau có phân loại của Đào Duy Anh (1975), của Lã Văn Lô và Hà Văn Thư (1984, bảy kiểu), luận án của Cung Văn Lược (1992) và luận án của Phạm Hoàng Giang (2017) về văn bản hát đám cưới. Năm 2003, Hoàng Triều Ân chủ biên Từ điển chữ Nôm Tày với hơn 1.000 chữ có âm đọc thuần Tày ở Cao Bằng^[1].

Chữ Tày – Nùng theo mẫu Latin

Ngày 27/11/1961, Hội đồng Chính phủ, do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký, ban hành Nghị định 206-CP về việc dùng chữ Tày – Nùng, chữ Thái và chữ Mèo (cách gọi thời đó). Điều 1 phê chuẩn các phương án chữ đính kèm. Điều 2 quy định ở các khu tự trị và địa phương có đồng bào các dân tộc này, ba thứ chữ đều là chữ chính thức, dùng trong xóa mù chữ và bổ túc văn hóa, từng bước dùng trong giảng dạy ở trường phổ thông, trường chuyên nghiệp, và trong công văn giấy tờ của cơ quan nhà nước tùy nhu cầu địa phương. Ủy ban Dân tộc, Bộ Giáo dục, Bộ Nội vụ cùng chính quyền các khu tự trị và tỉnh liên quan được giao quy định biện pháp thi hành. Văn bản có chú thích rằng các phương án chữ không đăng công báo, nên bài này không mô tả cụ thể bảng chữ^[2].

Các nguồn khác nhau về năm hình thành. Ủy ban Dân tộc viết chữ Tày – Nùng dựa trên chữ cái Latin ra đời năm 1960, tồn tại đến giữa thập niên 1980 và được dùng trong các trường phổ thông cấp I vùng có người Tày, Nùng^[3]. Báo Thế giới và Việt Nam ghi mốc năm 1961, khi Chính phủ ban hành hệ thống văn tự Tày, Nùng theo mẫu ký tự Latin^[4].

Hiện nay

Theo Báo Thế giới và Việt Nam năm 2023, người Tày, Nùng chiếm gần 80% dân số Lạng Sơn và vẫn dùng tiếng mẹ đẻ hằng ngày ở các bản, nhưng bài báo cũng ghi hai dân tộc không còn duy trì chữ viết riêng, chữ cổ chỉ còn một phần nhỏ trong sách cúng và sách Then. Từ năm 2011, Trường Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn mở lớp cấp chứng chỉ tiếng Tày, Nùng cho cán bộ, công chức; năm 2021 tỉnh phê duyệt tài liệu tiếng Tày dùng chung; 23 trường học có câu lạc bộ hát then, đàn tính với hơn 400 học sinh^[4]. Ở Tuyên Quang, Báo Văn hóa năm 2021 giới thiệu ông Tống Đại Hồng đã tin học hóa hơn 4.000 bộ chữ Nôm Tày Tuyên Quang, tiến tới làm từ điển và đưa văn học Tày lên Internet^[5].