Chữ Nôm

Chữ Nôm là gì

Chữ Nôm là chữ viết ghi tiếng Việt, tạo ra theo nguyên tắc và trên cơ sở của chữ Hán; về cơ bản đây là chữ ghi âm bằng các yếu tố Hán^[2]. Một ví dụ được nêu: chữ "năm" chỉ thời gian gồm chữ Hán "nam" làm yếu tố ghi âm và chữ "niên" làm yếu tố ghi nghĩa, còn chữ "năm" chỉ số 5 gồm "nam" ghi âm và "ngũ" ghi nghĩa^[2]. Theo Lê Vinh Quốc, người Việt trong nhiều thế kỷ dùng chữ Hán, rồi sáng tạo chữ Nôm (từ thế kỷ XIII theo tác giả này), và coi cả Hán lẫn Nôm là "chữ ta" cho đến đầu thế kỷ XX^[4].

Chữ Nôm xuất hiện từ bao giờ?

Câu hỏi này chưa có đáp án thống nhất. Trần Trí Dõi tổng hợp các ý kiến: Dương Quảng Hàm (1943) cho rằng nguồn gốc chữ Nôm chưa xác định, việc Phùng Hưng được tôn là "Bố Cái Đại Vương" (791) chỉ gợi ý chữ Nôm có thể đã có từ cuối thế kỷ VIII, còn điều chắc chắn là bia Hộ Thành Sơn (1343) có hai mươi tên làng viết bằng chữ Nôm; Đào Duy Anh (1975) cho rằng chữ Nôm xuất hiện sau khi âm Hán Việt ổn định, sớm nhất vào thế kỷ X – XI; Lê Văn Quán (1981) cho rằng chữ Nôm có từ khoảng thế kỷ VIII – IX nhưng đến khoảng thế kỷ XII mới được dùng thực sự trong sáng tác; Nguyễn Tài Cẩn (1979) cho rằng cách đọc Hán Việt tách thành hệ thống độc lập sớm nhất từ đầu thế kỷ XI^[1]. Từ đó Trần Trí Dõi kết luận chữ Nôm với tư cách một hệ thống văn tự sớm nhất cũng chỉ xuất hiện từ đầu thế kỷ XI; trước đó nếu có thì chỉ lẻ tẻ, mới manh nha^[1].

VnExpress (2005) nêu một quan điểm khác của Nguyễn Tài Cẩn: chữ Nôm hình thành từ cuối thế kỷ X, phát triển qua thế kỷ XI – XII và cơ bản hoàn chỉnh vào cuối thế kỷ XIII, nhưng văn bản còn lại từ giai đoạn này rất ít^[3]. Bài này coi tấm bia chùa Báo Ân (Vĩnh Phúc) niên đại 1209 là bằng chứng sớm nhất đã biết, trong khi Trần Trí Dõi nhấn mạnh bia Hộ Thành Sơn năm 1343 là tư liệu chắc chắn^[1][3]. Hai nguồn nêu mốc khác nhau và không đối chiếu với nhau, nên bài viết không kết luận.

Văn học chữ Nôm

Theo bài trích từ sách Ngữ pháp tiếng Việt của Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, các văn bản Nôm còn lại có từ thế kỷ XIII – XV; thơ "quốc âm" thời này gắn với Nguyễn Thuyên (Hàn Thuyên), Nguyễn Sĩ Cố, Chu An, Nguyễn Trãi^[2]. Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi được đánh giá là thành công đầu tiên của nền văn học viết bằng tiếng Việt; về sau có thêm Chinh phụ ngâm và Truyện Kiều^[2]. Từ thế kỷ XV, nhất là thế kỷ XVIII – XIX, văn học Nôm phát triển mạnh và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân, dù triều đình và nhiều nho sĩ đề cao chữ Hán^[2].

Về Nguyễn Thuyên, nhiều nhà nghiên cứu xem ông là người đầu tiên đưa chữ Nôm vào sáng tác văn chương với tập Phi sa giản tập; thơ Nôm theo luật Đường được gọi là "Hàn luật" để ghi nhận công lao của ông. Tuy vậy bài Văn tế cá sấu gắn với ông còn nhiều nghi vấn: sử chỉ chép việc vua sai làm văn ném xuống sông mà không nói rõ là chữ Hán hay chữ Nôm, và có học giả cho rằng bản Nôm là sáng tác đời sau^[3]. VnExpress còn nhắc những nhân vật có công đưa chữ Nôm vào đời sống như Hồ Quý Ly, Lê Thánh Tông và Quang Trung, người đưa chữ Nôm vào khoa thi và hành chính^[3].

Đóng góp cho tiếng Việt và về sau

Cũng theo bài trích từ Ngữ pháp tiếng Việt, văn học Nôm làm vốn từ tiếng Việt giàu hơn, gồm từ gốc Việt (đất, người, trăng; long lanh, vuông tròn), từ gốc Hán đã Việt hóa hoàn toàn như "tuổi" (từ âm chữ Hán "tuế") và "buông" (từ âm cổ của chữ "phóng"), và từ Hán Việt vào muộn qua sách vở như phong, hoa, tuyết, nhân, nghĩa, trung, hiếu^[2]. Lê Vinh Quốc cho biết từ thế kỷ XVII xuất hiện thêm cách ghi tiếng Việt bằng chữ cái Latin; chữ Quốc ngữ thay chữ Nho vào đầu thế kỷ XX và trở thành chữ viết chính thức của tiếng Việt hiện đại^[4]. Tác giả này cũng lo ngại rằng ngày nay chỉ rất ít chuyên gia Hán – Nôm đọc được khối thư tịch cổ, và đề xuất đưa nhiều hơn cổ văn Hán – Nôm vào chương trình phổ thông; đây là quan điểm riêng của tác giả^[4].