Hồ Xuân Hương (1772–1822) và thơ Nôm: tiểu sử, văn bản và những điều còn tranh luận

Một nữ thi sĩ nhiều điều chưa rõ

Hồ Xuân Hương thường được ghi sống từ 1772 đến 1822, và được gọi là "Bà chúa thơ Nôm", biệt danh do nhà thơ Xuân Diệu đặt, theo Wikipedia tiếng Việt^[4]. Tuy vậy, tư liệu về đời bà rất mỏng. Cùng nguồn này cho biết không có tài liệu cổ điển nào ghi chép rõ lai lịch và hành trạng của bà; hậu thế biết bà chủ yếu qua sách "Giai nhân di mặc" của Nguyễn Hữu Tiến, in ở Hà Nội năm 1916, nên từng có tranh luận về việc bà có thật hay không^[4]. Nghiên cứu của Nguyễn Hữu Sơn trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam hệ thống lại các tư liệu và nêu những chỗ đối nghịch về năm sinh, cuộc đời và văn bản thơ^[1].

Báo Nhân Dân ghi bà là con gái cụ đồ Hồ Phi Diễn, người làng Quỳnh Đôi (Nghệ An), nhưng lớn lên ở Thăng Long, nên mang nét văn hóa của cả xứ Nghệ và Kinh Bắc^[3]. Wikipedia tiếng Việt cũng nêu một học giả khác (Trần Thanh Mại) cho rằng thân phụ bà là Hồ Sĩ Danh; vì thế chi tiết gia thế chưa thống nhất^[4].

Chuyện tình duyên và giai thoại

Wikipedia ghi bà được gả làm lẽ hai lần, lần đầu cho một người có biệt hiệu Tổng Cóc, lần sau cho Phạm Viết Ngạn, tri phủ Vĩnh Tường, nhưng người này mất sau khoảng 27 tháng chung sống^[4]. Nguồn này cũng viết rằng nhiều giai thoại về các mối tình với các văn nhân khác, hay việc bà mở hàng bán giấy bút, chưa xác định được độ tin cậy^[4]. Vì vậy bài này chỉ nêu những chi tiết có nguồn trích và coi phần còn lại là truyền thuyết.

Thơ Nôm truyền tụng và Lưu hương ký

Trong các bài thơ Nôm "truyền tụng" được gán cho bà có "Bánh trôi nước", "Đèo Ba Dội" và nhiều bài khác^[4]. Năm 1964, học giả Trần Thanh Mại công bố tập "Lưu hương ký" với bài tựa của Phan Huy Huân; tập này gồm cả thơ chữ Hán lẫn chữ Nôm^[4]. Về quan hệ giữa hai dòng thơ, tại hội thảo năm 2022, GS Trần Đình Sử cho rằng thơ trong Lưu hương ký là thơ trữ tình đặc sắc, còn học giả Hoàng Xuân Hãn đoán thơ tuyển ấy làm lúc bà đã có tuổi, trong khi thơ truyền tụng có thể làm khi còn trẻ, đùa vui cùng bạn bè^[2]. Nguyễn Hữu Sơn cũng lưu ý sự đối nghịch giữa hai khối văn bản: thơ Nôm truyền tụng và tập Lưu hương ký^[1]. Hiện còn một tuyển tập khác là "Xuân Hương thi tập" (Hà Nội, 1930), khoảng 60 bài nhưng lẫn thơ nhiều tác giả, chưa truy nguyên hết^[4].

Điều đó có nghĩa là việc gán mỗi bài thơ cho Hồ Xuân Hương vẫn mang tính ước định. Bài viết này không khẳng định bài nào chắc chắn là của bà.

Nghệ thuật và tư tưởng

Phân tích của Nguyễn Hữu Sơn chỉ ra ba cặp đối nghịch trong tư duy nghệ thuật của dòng thơ Nôm truyền tụng: cái tôi cao cả và bé nhỏ, ảo vọng sức mạnh giới nữ và mặc cảm vô thức, cái thiêng và việc giải thiêng^[1]. Wikipedia mô tả thơ bà theo thể thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt, bút pháp điêu luyện, phần chữ Nôm được nhận xét là đặc sắc hơn chữ Hán, và có những ý tưởng táo bạo trái với lễ giáo đương thời^[4].

Được UNESCO vinh danh

Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, ngày 23/11/2021 Nghị quyết 41C/15 của Đại hội đồng UNESCO vinh danh và cùng kỷ niệm 250 năm sinh của bà. UNESCO đánh giá bà có tư tưởng nhân văn sâu sắc, với hạt nhân là đòi quyền sống của con người, và có đóng góp cho nữ quyền và bình đẳng giới^[2]. Báo Nhân Dân ghi bà là nữ giới duy nhất trong sáu "nhân tài đất Việt" từng được UNESCO vinh danh; lễ vinh danh và kỷ niệm 250 năm ngày sinh, 200 năm ngày mất được tổ chức ở thành phố Vinh ngày 3/12/2022^[3]. Hội thảo khoa học quốc tế cùng ngày có 107 tham luận^[2]. Cách đánh giá "hiện tượng văn hóa đặc biệt" phần lớn xuất phát từ văn bản của UNESCO và phát biểu chính thức; các nhà nghiên cứu độc lập vẫn tiếp tục tranh luận về văn bản và thân thế của bà^[1][4].

Thơ bà đã được dịch ra hơn mười thứ tiếng và đi vào văn học, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, hội họa; tên bà được đặt cho trường học, đường phố và giải thưởng ở Nghệ An và một số địa phương^[3].