Nguyễn Công Trứ (1778–1858): Dinh điền sứ ở Tiền Hải, Kim Sơn và thể hát nói

Con đường khoa cử và làm quan

Nguyễn Công Trứ (1778–1858) quê làng Uy Viễn, nay thuộc xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, tên thuở nhỏ là Củng, tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, biệt hiệu Hy Văn. Theo Báo Hà Tĩnh, ông sinh ở Thái Bình, thi Hương lần đầu năm 1807 không đỗ, đến năm 1813 mới đỗ tú tài và năm 1819, đã 41 tuổi, mới đỗ giải nguyên^[2]. Năm 1820 ông được bổ Hành tẩu Quốc sử quán; trong khoảng 28 năm làm quan, bài báo này kể ông từng giữ 26 chức khác nhau, từ Hành tẩu đến Binh bộ Thượng thư kiêm Tổng đốc Hải An, bốn lần cầm quân và một lần làm lính thú^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam bổ sung chi tiết về việc ông dâng bản điều trần ghi trong Đại Nam thực lục năm 1803, nhưng tên "Thái bình thập sách" chỉ là tương truyền^[5].

Doanh điền sứ ở Tiền Hải và Kim Sơn

Dấu ấn lớn nhất của ông nằm ở việc khai hoang. Sau khi dẹp cuộc khởi nghĩa của Phan Bá Vành năm 1827, ông cho rằng dân làm loạn vì đói nghèo, và biện pháp bền gốc là cho dân có ruộng làm ăn; trong ba điều ông dâng sớ, triều đình chỉ nghe việc khẩn hoang^[2]. Năm 1828 vua Minh Mạng cử ông làm Dinh điền sứ, ra vùng Nam Định, Ninh Bình chiêu mộ dân khẩn hoang ven biển. Báo Pháp luật Việt Nam, dẫn Đại Nam thực lục, ghi dải đất Tiền Châu khẩn được hơn 18.970 mẫu ruộng và mộ được hơn 2.350 đinh; ông tâu xin lập huyện Tiền Hải, và năm sau huyện Kim Sơn được thành lập^[5]. Theo Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, huyện Tiền Hải tổ chức lễ kỷ niệm 195 năm thành lập huyện (1828–2023) vào tháng 10/2023, nhắc tới những cánh đồng ô bàn cờ và hệ thống thủy nông do ông chỉ huy^[4]. Một nghiên cứu về tổ đình Kim Liên cũng ghi huyện Kim Sơn lập năm 1829 nhờ công của ông và nhắc vai trò của nhà sư Phổ Tế ở chùa Phúc Nhạc trong việc giúp khai hoang, lập ấp^[3].

Về địa danh, bài năm 2023 ghi Tiền Hải thuộc tỉnh Thái Bình^[4], còn văn bản năm 2026 của UBND tỉnh Hà Tĩnh ghi Tiền Hải nay thuộc Hưng Yên^[1], phản ánh việc sáp nhập tỉnh.

Thăng trầm và án vu cáo

Báo Pháp luật Việt Nam kể quan lộ của ông không bằng phẳng. Năm 1841, khi làm Tán lý Trấn Tây, ông bị vua Thiệu Trị định tội và bị tước hết quan tước, rồi được cho đi đánh giặc lập công để phục chức. Năm 1844, theo Đại Nam liệt truyện, ông bị phát đi làm lính ở biên thùy Quảng Ngãi. Nguyên nhân được kể là Nguyễn Công Nhàn tâu ông cho người đi mua sừng tê và đậu khấu riêng; vua sai điều tra, kết luận đó là vu khống, và ông được khôi phục chức tước năm sau^[5]. Đây là tường thuật báo chí dẫn sử liệu, bài chưa đối chiếu Đại Nam thực lục.

Hát nói và tư tưởng "chí nam nhi"

Báo Hà Tĩnh cho biết ông để lại hơn 150 tác phẩm thi ca, thường ký thác tâm sự, mộc mạc mà phóng túng, và nhấn mạnh những quan niệm như "nợ tang bồng" hay "không có danh thì nát với cỏ cây"^[2]. UBND tỉnh Hà Tĩnh nay đánh giá ông là tác gia có phong cách độc đáo, đóng góp vào sự phát triển và hoàn thiện thể hát nói gắn với ca trù^[1]. Vì các nhận định trên chủ yếu từ báo chí và văn bản của địa phương quê hương ông, chúng phản ánh cách nhìn tôn vinh; bài chưa có chuyên khảo văn học để đối chiếu.

Di sản và việc đề nghị UNESCO

Theo UBND tỉnh Hà Tĩnh, tỉnh được giao chủ trì xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO cùng kỷ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Công Trứ (1778–2028), và đã đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức thẩm định hồ sơ; hồ sơ nhấn mạnh vai trò doanh điền sứ, di sản hát nói và tư tưởng trách nhiệm xã hội của ông^[1]. Đây mới là đề nghị chưa hoàn tất, chưa phải quyết định của UNESCO. Năm mất của ông được ghi 1858 ở hầu hết nguồn, riêng bài nghiên cứu về tổ đình Kim Liên ghi 1859, nên mốc này còn lệch giữa các nguồn^[3].