Khoa cử triều Nguyễn (1807–1919) và bia tiến sĩ ở Văn Miếu Huế

Ba cấp thi và phép thi

Theo Trần Ngọc Vương và Đinh Thanh Hiếu, khoa cử Nho học triều Nguyễn theo quy chế Minh – Thanh và đời Lê trước, gồm ba cấp: thi Hương, thi Hội và thi Đình^[1]. Phép thi quy định năm 1807 gồm bốn trường: kinh nghĩa; chiếu, chế, biểu; thơ và phú; văn sách^[1]. Thi Đình là kỳ thi cao nhất do hoàng đế chủ trì, đề bài (chế sách) thường xoay quanh những vấn đề trọng đại của chủ trương chính trị và quốc kế dân sinh^[1]. Về học vị, Wikipedia tiếng Việt ghi năm 1829 nhà vua cho người trúng cách nhưng không đủ phân đỗ phó bảng, còn bài của Trần Ngọc Vương cho biết hương cống đổi thành cử nhân, sinh đồ đổi thành tú tài vào năm Minh Mạng thứ chín^[1][5].

Những mốc chính

Gia Long xuống chiếu về khoa cử năm 1807, mở khoa thi Hương đầu tiên vào tháng 10 năm đó, theo Trần Ngọc Vương chỉ cho khu vực từ Nghệ An trở ra Bắc; lệ sáu năm một khoa vào các năm Mão, Dậu. Khoa thi Hội dự định năm 1808 không tổ chức được, nên suốt thời Gia Long chỉ có thi Hương^[1][2]. Khoa thi Hội đầu tiên mở năm 1822 dưới thời Minh Mạng, và từ năm 1825 theo lệ ba năm một khoa: thi Hương vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu; thi Hội vào các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi^[1][2]. Từ năm 1823 triều đình củng cố hệ thống trường công, đặt Đốc học ở tỉnh, Giáo thụ ở phủ, Huấn đạo ở huyện^[2].

Theo Wikipedia tiếng Việt, việc thi Hương Nho học kết thúc ở miền Bắc năm 1915 và ở miền Trung năm 1918, còn khoa thi Hội cuối cùng tổ chức năm 1919 dưới thời Khải Định^[5].

Bia tiến sĩ ở Văn Miếu Huế

Văn Miếu Huế khởi công năm 1808 dưới thời Gia Long để thờ Khổng Tử, và từ thời Minh Mạng là nơi dựng bia ghi danh người đỗ đại khoa^[3][4]. Báo Tiền Phong cho biết nay còn 32 bia khắc tên, quê quán của 293 vị tiến sĩ, từ khoa đầu năm 1822 đến khoa cuối năm 1919^[4]. Báo Sài Gòn Giải Phóng viết rõ hơn: 31 bia thuộc các khoa thi khắc tên 292 vị tiến sĩ đỗ ở 39 khoa, và một bia khắc tên vị tiến sĩ đặc cách Bùi Ân Niên, cộng lại thành 293^[3]. Mỗi bia đặt trên một tượng rùa, mỗi tượng rùa được tạc không giống nhau^[3]. Hiện nhiều công trình trong khuôn viên đã xuống cấp; Tiền Phong cho biết dự án tu bổ giai đoạn 1 trị giá hơn 132 tỉ đồng được phê duyệt tháng 9/2025 với thời gian thực hiện ba năm^[4].

Con đường giáo quan và chênh lệch vùng miền

Võ Phúc Toàn, trên Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ, mô tả một con đường tiến thân khác ngoài thi Hội: người chỉ đỗ cử nhân có thể được bổ làm giáo quan (Đốc học, Giáo thụ, Huấn đạo) rồi chuyển sang chức Tri huyện, Tri phủ. Ông nêu ví dụ Nguyễn Văn Tường, từ Huấn đạo ở Mộ Đức lên Tri huyện rồi giữ chức lớn trong triều; các quy định của Tự Đức năm 1848 và 1850 tiếp tục mở đường này^[2].

Cùng bài, tác giả đối chiếu số liệu theo vùng. Cử nhân Nam Bộ chỉ chiếm 11,13% tổng số cử nhân các khoa từ 1813 đến 1864. Trong 270 cử nhân ở trường thi Gia Định – An Giang giai đoạn này, chỉ Phan Thanh Giản đỗ tiến sĩ, nhưng có tới 173 người tham gia quan trường. Từ 1807 đến 1919, Nam Bộ chỉ có năm người đỗ tiến sĩ hoặc phó bảng^[2]. Tác giả nhận xét chế độ tuyển quan qua khoa cử "khá công bằng" nhưng bất lợi cho Nho sĩ Nam Bộ vì Nho học ở vùng đất mới này còn yếu thế so với Bắc Hà, Thanh – Nghệ và Thuận – Quảng^[2].

Các cách đánh giá

Trần Ngọc Vương và Đinh Thanh Hiếu cho rằng các vua đầu triều muốn đạt đến "văn trị" để "không thua kém Hoa Hạ", nên hướng tới mô hình Trung Hoa; khoa cử được xây dựng "khá thịnh đạt và ổn định, với những định chế hoàn thiện và chặt chẽ". Qua đề thi Đình, các tác giả thấy dưới Minh Mạng và Thiệu Trị nội dung bàn về những vấn đề lớn mang tính định hướng, còn từ Tự Đức về sau chuyển sang các phương sách thiết thực theo thời vụ^[1].

Wikipedia tiếng Việt viết rằng khi tiếp xúc văn minh phương Tây, Nho học không còn thích hợp và phải nhường chỗ cho học thuật mới, đồng thời dẫn Trần Trọng Kim cho rằng việc bỏ cũ theo mới vội vàng của người Việt khiến mất cả phần tinh túy^[5]. Bài này chỉ nêu lại các nhận định, không bàn đến giá trị tổng thể của nền khoa cử.