Gia Long (Nguyễn Ánh) và việc lập triều Nguyễn (1802)

Từ chúa Nguyễn lưu vong đến vua Gia Long

Nguyễn Phúc Ánh (1762–1820) là cháu nội của chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát^[2][4]. Theo một bài của Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, năm 1777 quân Tây Sơn bắt Nguyễn Phúc Dương và Nguyễn Phúc Thuần, chính quyền chúa Nguyễn coi như chấm dứt; ông quyết tâm khôi phục, xưng vương ở Gia Định năm 1780 và nhiều lần cầu viện ngoại bang như Xiêm và Pháp^[4]. Sau khi chiếm Phú Xuân năm 1801, ông lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long vào năm 1802, rồi Thăng Long thất thủ, vua Cảnh Thịnh của Tây Sơn bị bắt^[4].

Bài của Lê Thị Lan trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam bổ sung các bước tiếp theo: tháng 6/1802 thu trọn lãnh thổ, tháng 2/1804 quốc hiệu Việt Nam được dùng chính thức, tháng 5/1806 mới làm lễ lên ngôi hoàng đế theo nghi lễ Nho giáo. Cũng theo bài này, ngay khi lấy Thăng Long, ông cử sứ sang Thanh xin phong và xin đổi quốc hiệu, và năm 1804 tổ chức lễ nhận sắc phong của vua Thanh tại điện Kính Thiên^[1].

Cách trị nước

Lê Thị Lan cho rằng Gia Long kết hợp đức trị của Nho gia với pháp trị. Ông tổ chức triều đình theo sáu bộ, ban Hoàng Việt luật lệ năm 1815 trên cơ sở tham khảo luật nhà Thanh và luật Hồng Đức, và lập văn miếu ở các dinh trấn^[1]. Về kinh tế, ông theo tư tưởng trọng nông, thi hành quân cấp công điền, ba năm chia lại một lần, thống nhất đơn vị đo lường từ năm 1804 và định lệ thuế các nghề; tác giả nhận xét ông coi buôn bán là "mạt nghệ" nhưng không ngăn cấm^[1]. Năm 1804 ông cho định lệ hương đảng cho các xã Bắc Hà, gồm cả việc ăn uống, cưới hỏi, tang tế và thờ cúng^[1].

Đối với tôn giáo, Lê Thị Lan nêu rằng ông không bài xích Phật học nhưng nghi ngờ các nghi lễ cầu tài, cầu duyên; riêng đạo Gia Tô thì không cấm trong thời gian đầu nhưng kiểm soát chặt, nhà thờ đổ nát phải xin quan trấn mới được tu bổ, còn dựng nhà thờ mới đều bị cấm^[1]. Đây là cách tác giả mô tả chính sách; vấn đề tôn giáo thời Nguyễn còn nhiều tranh luận và bài này không đi sâu.

Người Pháp và Hiệp ước Versailles

Wikipedia tiếng Việt cho biết ngày 28/11/1787, Giám mục Bá Đa Lộc, đại diện cho Nguyễn Ánh, ký hiệp ước với Bộ Ngoại giao Pháp tại Versailles: Pháp hứa đưa tàu chiến và quân, đổi lại Nguyễn Ánh nhường cửa biển Đà Nẵng và quần đảo Côn Lôn cùng một số quyền thương mại. Hiệp ước không được thực hiện; một số sử gia sau này cho rằng chính Bá Đa Lộc có thể là người soạn các điều khoản có lợi cho Pháp^[5]. Nguyễn Duy Chính nhận xét vai trò của Bá Đa Lộc với sự khôi phục nhà Nguyễn vẫn là "đề tài mở": có người kết án ông có đầu óc thực dân mở đường cho Pháp xâm lược, có người coi ông thuần túy là thừa sai^[3].

Các đánh giá khác nhau

Về công lao, Lê Thị Lan nhấn mạnh lần đầu tiên một triều đại cai trị đất nước thống nhất, rộng lớn từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, và xem tư tưởng trị quốc của Gia Long là nền tảng của triều Nguyễn^[1]. Theo Wikipedia tiếng Việt, Trần Trọng Kim khen ông có tài trí, biết chọn người, nhưng chê việc không bảo toàn công thần; Vũ Ngọc Khánh kêu gọi đánh giá công bằng, không định kiến^[5].

Ở phía phê phán, cũng theo Wikipedia, Đặng Việt Thủy và Đặng Thành Trung cho rằng việc dùng hình phạt khắc nghiệt để trả thù Tây Sơn khiến hậu thế có định kiến nặng nề với ông, còn Nguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng gọi việc cầu viện Xiêm, Pháp là "cõng rắn cắn gà nhà"^[5]. Sử gia Phan Huy Lê, theo cùng bài, coi việc nhờ quân Xiêm là một "tì vết" không thể biện hộ, nhưng cho rằng cần xét công bằng vì nhờ ngoại viện là chuyện thường gặp trong các cuộc tranh chấp nội bộ, điều quan trọng là giữ được độc lập chủ quyền^[5].

Nguyễn Quang Trung Tiến, trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, phân biệt "mờ" và "tỏ": theo ông, khi còn là Nguyễn Ánh thì chỉ lo khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn bất chấp thủ đoạn, còn khi là Gia Long thì tìm cách sửa chữa quá khứ, giữ độc lập và gạt bỏ nguy cơ lệ thuộc Pháp^[2]. Đó là đánh giá của tác giả, không phải ý kiến chung.

Người đương thời nhìn ông

Bài của Tạp chí Luật sư Việt Nam dẫn các ghi chép của người phương Tây đương thời. Michel Chaigneau, con trai một phụ tá người Pháp của vua, mô tả ông là người hòa nhã, giản dị, giỏi giang; nhà du hành người Anh John Barrow gọi ông là một con người phi thường; một cố đạo người Pháp cho rằng ông hiếu học và chăm xem sách kỹ thuật phương Tây^[4]. Đây là nhận xét của người ngoài cuộc, một phần đến từ những người từng được ông trọng dụng, nên cần đọc cùng các ý kiến phê phán ở trên.