Phan Thanh Giản (1796–1867) và những đánh giá trái chiều

Con đường làm quan

Phan Thanh Giản (1796–1867) quê ở làng Bảo Thạnh, Ba Tri (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long)^[4]. Theo bài của Ngô Minh trên báo Tiền Phong, ông đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất 1826 ở Huế và được coi là người đầu tiên của Nam Kỳ đỗ đại khoa^[1]. Ông làm quan qua ba đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức; năm 1851 giữ chức Kinh lược phó sứ Nam Kỳ, và từ năm 1856 làm Chánh tổng tài Quốc sử quán khi bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục được biên soạn^[1][2]. Ông còn để lại thơ văn Hán Nôm như Lương Khê thi thảo^[1][2].

Hòa ước Nhâm Tuất và những chuyến thương thuyết

Sau khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh Đà Nẵng năm 1858 rồi chiếm dần các tỉnh miền Đông Nam Kỳ, Phan Thanh Giản cùng Lâm Duy Hiệp được cử đi thương nghị. Theo Wikipedia tiếng Việt, hòa ước ký ngày 5/6/1862 nhượng Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn cho Pháp, kèm khoản bồi thường chiến phí; đổi lại Pháp sẽ trả Vĩnh Long nếu triều đình chấm dứt các cuộc khởi nghĩa. Cũng theo bài này, vua Tự Đức từng dặn các sứ thần cố chuộc lại ba tỉnh và không nhận cắt đất^[4]. Năm 1863 ông dẫn sứ đoàn sang Pháp xin chuộc đất; một dự thảo hòa ước do Aubaret đàm phán ở Huế sau đó không được chính phủ Pháp chấp nhận^[4].

Tháng 6/1867, Pháp đánh Vĩnh Long. Theo Wikipedia, ông quyết định giao thành mà không kháng cự, gửi thư yêu cầu các quan ở An Giang và Hà Tiên buông súng, rồi tuyệt thực và uống thuốc độc ngày 4/8/1867^[4]. Báo Tiền Phong cho biết ông kết thúc đời mình sau 17 ngày nhịn ăn, và trong sớ gửi vua Tự Đức viết rằng mình đáng chết, không dám sống cẩu thả để lại nhục cho vua^[1]. Wikipedia còn dẫn một bức thư của thiếu tá Ansart do sử gia Phạm Văn Sơn trích lại, theo đó ông chịu áp lực từ một số quan lại và từng muốn được cứu chữa; đây chỉ là một cách kể, không phải ghi chép phổ biến^[4].

Những đánh giá trái ngược nhau

Nguyễn Đông Triều, trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, nhận xét hiếm có đại thần nào vừa được người đương thời và đời sau ca ngợi, vừa bị chỉ trích gay gắt như ông; mỗi ý kiến đều ít nhiều có lý do, nên việc đánh giá phức tạp. Tác giả này ủng hộ cách xét theo hoàn cảnh lịch sử khách quan^[2].

Ở phía phê phán, vua Tự Đức đã nhiều lần trách việc ký hòa ước. Theo Tiền Phong và Wikipedia, năm 1868 triều đình truy đoạt chức hàm và cho đục bỏ tên ông ở bia tiến sĩ; Wikipedia ghi thêm lời vua trách ông cùng Lâm Duy Hiệp là tội nhân của triều đình và của hậu thế^[1][4]. Dân gian có câu "Phan, Lâm mãi quốc; triều đình khí dân"^[1]; theo giáo sư Đinh Xuân Lâm, xuất xứ câu này chưa được xác minh^[4]. Năm 1963, sử gia Trần Huy Liệu chỉ trích việc ông giao ba tỉnh miền Tây và kết tội "bán nước"^[4]. Cũng theo Đinh Xuân Lâm, trong khi giữ thái độ hòa hoãn với Pháp, ông lại nghi ngại phong trào của Trương Định và một số nghĩa quân^[4].

Ở phía bênh vực, Nguyễn Đình Chiểu làm thơ điếu ca ngợi ông và nhân dân Vĩnh Long đã đưa linh vị ông vào thờ ở Văn Thánh Miếu^[1][4]. Người Pháp như đại tá Rieunier và Phó đô đốc La Grandière cũng viết lời trân trọng ông, theo Wikipedia^[4]. Báo Tiền Phong cho rằng nguyên nhân chính của việc mất lục tỉnh là đường lối "chủ hòa" của triều đình và ông không thể tự mình trái ý vua; đó là quan điểm của tác giả bài báo^[1]. Năm 1886 vua Đồng Khánh khôi phục chức hàm và khắc lại tên ông ở bia tiến sĩ^[1][4].

Hai người con và lệnh của cha

Tài liệu lưu trữ Pháp mà Việt Anh công bố trên Tạp chí Hán Nôm cho biết hai con trai Phan Liêm và Phan Tôn đứng đầu một cuộc nổi dậy ở Vĩnh Long năm 1868, nổi tiếng với trận Hương Điểm. Một bản ghi của phía Pháp thuật lại có người viết trên mộ ông câu cho rằng các con "đã làm trái lệnh cha mình"^[3]. Trong tờ bẩm gửi quan chức Pháp, hai anh em nhắc rằng cha từng dặn nên giữ hòa ước, vì Pháp mạnh và giỏi kỹ nghệ; bài này giới thiệu các tư liệu đó và bàn về hoàn cảnh khó xử của sĩ phu, không kết luận đúng sai^[3].

Phục hồi danh dự trong thời hiện đại

Theo Tiền Phong, cuối năm 1994 tỉnh Bến Tre và Vĩnh Long cùng Hội Khoa học Lịch sử tổ chức hội thảo ở Vĩnh Long, sau đó giáo sư Phan Huy Lê đưa ra một bản kết luận. Đầu năm 2008, Cục Di sản văn hóa chuyển đến Bến Tre công văn cho biết Viện Sử học nhận định ông "xứng đáng được tôn vinh bằng nhiều hình thức khác nhau" theo quan điểm lịch sử cụ thể; đền thờ và mộ ông ở Ba Tri, Văn Thánh Miếu ở Vĩnh Long là những nơi tưởng niệm^[1]. Bài báo gọi việc này là "giải oan"; đó là cách nói của tác giả, bài này không coi là kết luận cuối cùng của sử học.