Áo tơi và nghề chằm áo tơi ở Yên Lạc (Hà Tĩnh)

Áo tơi là gì

Áo tơi, còn gọi là áo lá, là tấm áo khoác hờ để tránh mưa nắng, từng gắn với người nông dân khi cấy mạ, gặt lúa hay ra đồng. Báo Hà Tĩnh (2013) nhớ lại rằng tấm áo giúp người đi cấy đỡ rét trong những ngày mưa lạnh, và hình ảnh "nón lá áo tơi" ở lại trong ký ức nhiều người lớn lên ở làng quê^[5]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2016), áo vừa che nắng vừa che mưa, nhờ vậy người đi gặt, đi cấy làm việc ngoài đồng được lâu hơn^[2]. VnExpress (2022) kể thêm rằng lúc nghỉ, người ta còn trải áo ra làm chỗ nằm hoặc dùng như cái quạt^[4]. Wikipedia tiếng Việt (nguồn hạng C) nhắc đến cách dùng khác như làm mâm ăn cơm hay bọc chè xanh cho tươi^[6].

Nguyên liệu và cách chằm

Nguyên liệu chính là lá và mây. Các bài báo gọi loại lá theo nhiều cách: lá cọ (Báo Pháp luật 2016), lá cọ và lá tơi (Báo Hà Tĩnh 2025), lá tơi (Sài Gòn Giải Phóng 2018), hay lá nón mà dân gian cũng gọi là lá tơi (VnExpress 2022)^[1][2][3][4]. Bài này không tự phân định đó là một hay nhiều loại lá. Theo Sài Gòn Giải Phóng, trước đây vào mùa mưa người làng thêm lá cọ để áo ấm hơn, nhưng đến khoảng mười năm trước 2018 thì chỉ còn chằm bằng lá tơi^[3]. Lá được lấy từ rừng ở Hương Khê, Vũ Quang, cách làng khoảng 50–70 km; người đi hái thường dựng lán ở lại hai, ba ngày^[3][4].

Lá phải chọn loại lành, không quá già cũng không quá non, rồi hơ cho khô bớt, phơi nắng và phơi sương cho nở, dẻo, bền hơn. Thứ tự phơi nắng và phơi sương không giống nhau giữa các bài^[2][3][4]. Mây được chẻ, vót thành dây rồi ngâm khoảng hai giờ cho mềm^[4]. Báo Pháp luật mô tả cách chia việc trong gia đình: đàn ông đi tìm lá và chẻ mây, trẻ nhỏ và người già vuốt lá, cắt thành từng đoạn gọi là "chiêng tơi", còn người thợ chằm ghép thành áo^[2].

Theo VnExpress, thợ làm trên tấm phản gỗ gọi là bàn chằm, dùng bốn đến sáu nẹp gỗ rộng khoảng 3 cm, dài 1 m cùng chiếc kim sắt dài khoảng 25 cm. Lá được xếp chồng lên nhau như lợp ngói rồi khâu bằng dây mây khoảng năm đường chỉ; cổ áo làm cẩn thận nhất, xếp nhiều lớp, khâu chắc và vuông, gắn dây mây để đeo^[4]. Sài Gòn Giải Phóng ghi thêm lớp lá già đặt ngoài cùng và cổ áo buộc dây thừng^[3]. Một chiếc phổ biến dài khoảng 1 m, rộng khoảng 80 cm và dùng được hai đến ba năm^[4].

Làng chằm Yên Lạc (Hà Tĩnh)

Nơi được báo chí nhắc nhiều nhất là thôn Yên Lạc. Các bài từ 2016 đến 2022 ghi thôn thuộc xã Quang Lộc, huyện Can Lộc, Hà Tĩnh^[2][3][4]; bài năm 2025 của Báo Hà Tĩnh ghi là xã Xuân Lộc^[1]. Về tuổi nghề, Báo Pháp luật nêu mốc hơn 300 năm; Sài Gòn Giải Phóng cho biết không ai biết chính xác nghề có từ bao giờ và dẫn ông Nguyễn Văn Thích (81 tuổi) ước đoán ít nhất cũng hơn 300 năm^[2][3]. Báo Hà Tĩnh 2025 chỉ cho biết nghề gắn bó với làng "hơn nửa thế kỷ" và là nghề truyền từ đời ông cha^[1]. Các nguồn đã đọc không dẫn tư liệu nào xác nhận mốc 300 năm.

Con số về năng suất và giá bán cũng lệch nhau. Một người thợ thường chằm khoảng 3–4 chiếc mỗi ngày theo Sài Gòn Giải Phóng và Báo Hà Tĩnh 2025, còn VnExpress ghi 5–6 chiếc; người giỏi có thể được 5–10 chiếc^[1][2][3][4]. Giá khoảng 50–70 nghìn đồng (2016), 60 nghìn (2018), 80–90 nghìn (2022) và 80–100 nghìn đồng một chiếc (2025)^[1][2][3][4]. Mùa chằm tập trung vào những tháng nắng, từ khoảng tháng Hai đến tháng Bảy âm lịch tùy bài, khi gặt lúa thì thợ tạm nghỉ^[1][2][4].

Số hộ làm nghề và nguyên nhân suy giảm

Số hộ theo nghề giảm, nhưng các con số do cách đếm khác nhau nên không ghép được thành một chuỗi thống nhất: gần 80 hộ chằm thường xuyên (Báo Pháp luật 2016), gần 100 trong 194 hộ của thôn (Sài Gòn Giải Phóng 2018), khoảng 45 hộ theo lãnh đạo xã (VnExpress 2022) và khoảng 25 hộ, so với khoảng 120 hộ trước đây (Báo Hà Tĩnh 2025)^[1][2][3][4]. Nguyên nhân được nêu gồm áo chống nắng, áo điều hòa và các vật che nắng mưa hiện đại^[1]; lá khan hiếm vì rừng bị chuyển sang trồng cây khác, có người phải sang Lào lấy lá^[3]; nhiều nhà không còn người vào rừng hái lá^[4]; lớp trẻ ít theo nghề^[1][2].

Giữ nghề và đời sống văn hóa

Năm 2015, xã Quang Lộc ký hợp đồng với một công ty du lịch ở Hà Nội để quảng bá và bán sản phẩm; từ ngày 21/5/2016, Trung tâm Giáo dục cộng đồng xã đưa chương trình "Trải nghiệm khám phá làng chằm tơi" vào hoạt động du lịch^[2]. Năm 2022, chính quyền xã vận động giữ nghề và đề xuất vay vốn lãi suất thấp cho các hộ^[4]. Báo Hà Tĩnh 2025 cho biết sản phẩm được các công ty phía Bắc thu mua với giá ổn định, và trưởng thôn mong có thêm hỗ trợ để nâng giá trị sản phẩm^[1]. Về văn hóa, Wikipedia tiếng Việt ghi nhận bài vè về áo tơi liệt kê khoảng 36 công dụng một cách hài hước, từng được hát trong đám cưới ở làng quê; thông tin này chỉ có ở nguồn hạng C^[6].