Trang phục và thổ cẩm nền trắng của người Mạ (Lâm Đồng)

Nền trắng giữa thổ cẩm Tây Nguyên

Người Mạ ở Lâm Đồng sống tập trung chủ yếu ở các huyện Bảo Lâm, Đạ Tẻh, Cát Tiên (theo cách gọi đơn vị hành chính của bài báo)^[2]. Báo Văn hóa (2024) cho rằng thổ cẩm Mạ khác phần đông các dân tộc Tây Nguyên ở chỗ người Mạ thường chọn màu trắng làm nền, trong khi nhiều dân tộc khác thiên về nền tối như xanh hay đen. Nhờ vậy hoa văn Mạ nổi bật và tươi sáng hơn^[2]. Các màu hay gặp là đỏ, đen, xanh, nâu, vàng và trắng, trong đó trắng dùng nhiều nhất^[2].

Trang phục nam và nữ

Một bài khác của Báo Văn hóa nêu nét chung của trang phục các dân tộc bản địa ở Lâm Đồng: nam đóng khố, mặc áo chui đầu hoặc áo choàng quấn, nữ mặc áo và váy tấm; màu chủ đạo là đỏ, đen, xanh đậm và trắng^[1]. Với người đàn ông Mạ, bài viết mô tả để tóc dài búi sau gáy, ở trần, đóng khố. Khố có nhiều loại về kích thước và hoa văn, loại trang trọng có đính hạt cườm và tua dài. Họ còn mặc áo chui đầu, xẻ tà, vạt sau dài hơn vạt trước, gồm áo dài tay, ngắn tay và cộc tay^[1].

Áo nữ vừa sát thân, dài tới thắt lưng, không xẻ tà, cổ tròn thấp, hình chữ nhật, màu trắng, nửa dưới vạt trước và sau trang trí hoa văn hình học màu đỏ, xanh theo dải băng ngang, mép dọc dệt viền sọc. Váy dệt, trang trí bố cục đa dạng; cơ bản là các sọc xanh, đỏ, vàng, trắng trên nền chàm, có trường hợp nửa trên váy dệt kín hoa văn hình học đỏ, xanh trên nền trắng^[1]. Bài so sánh với người K'ho: nam cũng đóng khố, nhưng váy K'ho dệt hoa văn trên nền tối xanh đen với hoa văn đỏ, trắng^[1].

Dệt kết hợp thêu

Theo Báo Văn hóa, người phụ nữ Mạ vừa dệt vừa thêu: dệt tới đâu thêu tới đó, và có thể thêu họa tiết mà không cần kim, dùng tay luồn sợi trên tấm vải^[2]. Hoa văn lặp theo chu kỳ như hình học, hình kỷ hà, đường viền thường dùng kỹ thuật dệt, còn hình người, cây cối, chim muông, vật dụng phần lớn dùng kỹ thuật thêu^[2]. Người dệt thường không theo một đồ án định sẵn mà phần nhiều ngẫu hứng, theo cách nhìn thế giới xung quanh^[2].

Đề tài gồm hình học, sóng nước, hình người, muông thú và những vật quen thuộc như cối, chày giã gạo, cây nêu, cầu thang nhà sàn, quả bầu, cây đa, con thằn lằn, con vượn, đường mòn, dấu chân thú, chiếc lược, chiếc ô, ngôi sao; có cả những hình tình cờ như con chuồn chuồn đang bay^[2]. Màu lấy từ thiên nhiên: củ nghệ, củ nâu, lá tràm, cánh kiến, đá non, than củi, pha theo kinh nghiệm của nghệ nhân^[2].

Màu sắc và lối sống

Báo Văn hóa viết rằng các dân tộc ở Lâm Đồng gán cho màu sắc những biểu tượng riêng: đỏ gắn với khát vọng vươn lên, đen với đất đai, rừng, vàng với ánh sáng. Bài nói chung về các dân tộc trong tỉnh, không riêng người Mạ, nên bài này không xem đó là cách hiểu riêng của người Mạ^[1]. Bài cũng cho biết, theo "nhiều tài liệu nghiên cứu", trang phục sơ khai của các dân tộc này làm từ vỏ cây, tre, nứa, về sau mới dùng bông, lanh, gai để se chỉ, nhuộm và dệt thổ cẩm^[1].

Gìn giữ nghề dệt hôm nay

Báo Văn hóa nêu trang phục truyền thống của đồng bào ngày càng ít được dùng và có nguy cơ mai một^[1], và nghề dệt thổ cẩm Mạ đang phai nhạt vì nghệ nhân phần lớn lớn tuổi còn người trẻ ít mặn mà^[2]. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng cùng huyện Bảo Lâm mở lớp truyền nghề dệt cho 30 học viên người Mạ ở xã Lộc Bắc, dạy từ chọn nguyên liệu, phối màu đến dệt váy, áo, mền, địu em bé, túi đeo vai^[2].

Báo Lâm Đồng (tháng 12/2025) dẫn nghệ nhân Ka Mon (gần 60 tuổi, Bảo Lộc) nói: "Thổ cẩm là cái gốc của người Mạ mình, không dệt thì nhớ", và mong váy áo của người Mạ sẽ không mất đi^[3]. Một bài khác của báo này (tháng 11/2025) ghi nhận ở thôn Đạ Nhar (xã Đạ Tẻh 3), nơi gần 100% là người Mạ, bà Ka Rêm hầu như năm nào cũng tự dệt, may trang phục cho cả gia đình, và năm 2024 thôn được hỗ trợ 12 bộ trang phục truyền thống^[4]. Tỉnh còn cho học sinh các trường dân tộc nội trú mặc trang phục truyền thống hai buổi mỗi tuần, và nhiều nhà thiết kế trẻ cách điệu thổ cẩm thành váy cưới hay trang phục biểu diễn^[3].