Dân tộc Mạ

Tên gọi và nguồn gốc

Mạ là tên tự gọi; Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi thêm các tên gọi khác là Châu Mạ, Chô Mạ, Chê Mạ, và nêu các nhóm địa phương Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô, Mạ Krung^[1]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 50.322 người Mạ^[1]. Họ là cư dân sinh sống lâu đời ở Tây Nguyên^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả họ là cư dân cao nguyên sống lâu đời trên dãy Trường Sơn^[2].

Địa bàn cư trú

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Mạ sống trên các cao nguyên Bảo Lộc, Di Linh, Đạ Tẻ và lưu vực sông Đồng Nai thuộc Lâm Đồng^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu địa bàn gồm Lâm Đồng, vùng Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng) và một phần Đồng Nai; làng thường dựng gần sông hoặc suối^[2]. Ở Lâm Đồng, người Mạ tập trung ở các huyện Bảo Lâm, Đạ Tẻh, Cát Tiên (cách gọi trước sáp nhập)^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Mạ thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á. Người Mạ không có chữ viết; văn hóa dân gian được lưu giữ bằng cách ghi nhớ và truyền miệng^[1].

Kinh tế truyền thống

Nương rẫy là hoạt động sản xuất chính, theo lối đa canh: lúa, bắp, bầu, bí, thuốc lá và bông vải. Ở vùng sông Đồng Nai, người Mạ cho đàn trâu giẫm đất đến khi nhão bùn rồi gieo lúa giống. Công cụ chủ yếu gồm rìu, xà gạc, dao, liềm, gậy chọc lỗ và gùi^[1]. Gần đây họ phát triển thêm cà phê, hồ tiêu và điều^[2].

Đánh cá khá phổ biến: trước kia dùng lá rừng giã nát thả xuống suối, nay chuyển sang lưới và vợt^[1][2]. Người Mạ nổi tiếng về nghề trồng bông, dệt vải. Phương tiện vận chuyển chủ yếu là gùi nan đeo sau lưng; vùng ven sông Đồng Nai có thuyền độc mộc. Bữa ăn thường là cơm gạo tẻ với muối trộn ớt, sả, măng tươi và rau rừng; họ thích uống rượu cần^[1].

Nhà ở

Người Mạ sống thành từng làng gọi là bon, mỗi bon khoảng 5 đến 10 nhà sàn dài. Nhà làm bằng nứa và bương mai, mái hai lớp lợp lá mây; cửa chính ("cửa mẹ") uốn cong thành vòm bằng cành trúc. Quanh nhà có nhiều kho lúa dựng trên sàn cao, cột kho chạm mô típ chày cối^[1]. Nhà dài truyền thống nay còn rất ít; phần lớn chuyển sang nhà trệt hoặc nhà xây^[1][2].

Trang phục

Phụ nữ mặc váy quấn dài quá bắp chân và áo chui đầu dài đến thắt lưng; nam giới đóng khố, mặc áo hở tà với vạt sau dài hơn vạt trước; người già khoác thêm mền khi trời lạnh. Người Mạ có tục cà răng, căng tai; phụ nữ đeo chuỗi hạt cườm nhiều màu, thanh niên đeo vòng đồng ở cổ tay^[1]. Ngày nay họ chủ yếu mặc đồ mua sẵn, chỉ dùng trang phục truyền thống trong lễ tết và sinh hoạt cộng đồng^[2].

Nghề dệt của người Mạ dùng khung dệt tự chế đơn giản. Màu trắng được dùng nhiều nhất làm nền, trong khi các dân tộc Tây Nguyên khác thường chọn nền tối hơn; thuốc nhuộm lấy từ củ, quả, lá rừng, đá non và than củi. Phụ nữ vừa dệt vừa thêu, luồn sợi bằng tay không cần kim, với hoa văn hình học, sóng nước, hình người, muông thú và vật dụng như cối, chày, cầu thang nhà sàn, cây nêu. Sản phẩm gồm váy, áo, mền, địu em bé, túi đeo vai. Nghề này đang dần mai một vì nghệ nhân phần lớn đã lớn tuổi; Lâm Đồng đã mở lớp truyền nghề cho 30 học viên người Mạ ở Bảo Lâm^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng là đơn vị xã hội cao nhất, do chủ làng (quăng bon) đứng đầu và cùng tham gia các nghi lễ cộng đồng; nay chủ làng thường đồng thời là trưởng thôn, còn già làng giữ vai trò giải quyết tranh chấp và gìn giữ phong tục^[1][2]. Gia đình có hai hình thức phụ quyền là gia đình lớn và gia đình nhỏ; chủ gia đình lớn là người cao tuổi nhất, quản lý việc nhà và giữ các đồ quý như chiêng, ché^[1].

Trong hôn nhân, nhà trai chủ động. Nếu nhà trai nộp đủ sính lễ, đôi vợ chồng ở nhà gái 8 ngày; nếu chưa đủ, chàng trai phải ở rể đến khi nộp đủ^[1]. Nhau thai bé trai được đựng trong vỏ bầu khô và chôn trước nhà, nhau thai bé gái chôn sau nhà. Sau lễ mai táng, gia chủ phải kiêng 7 ngày không vào rừng hoặc lên rẫy^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Mạ tin có thần linh gọi là Yang, thờ nhiều vị như Yang Hiu (thần nhà), Yang Koi (thần lúa) và Yang Bơnơm (thần núi); họ giết súc vật tế thần trong các dịp được mùa, sinh đẻ, ốm đau hoặc tang chế. Lễ hiến sinh lớn nhất là lễ đâm trâu, thường tổ chức khi kết thúc mùa rẫy^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết họ thờ cúng tổ tiên và các thần tự nhiên; sau lễ đâm trâu, đầu trâu được buộc lên cột lễ^[2].

Lễ mừng lúa mới là lễ quan trọng nhất^[2], tổ chức hằng năm sau vụ thu hoạch lúa rẫy. Sau khi lúa về kho, gia đình làm lễ cúng kéo dài ba ngày ba đêm, quy mô tùy từng nhà. Lễ vật gồm cây nêu, nhà kho nhỏ dựng sẵn, cơm trắng, đọt mây, thịt trâu khô, rượu cần, gừng, gạo, lúa, trứng gà và gà trống; già làng và chủ nhà khấn thần linh, thần lúa, dùng huyết gà bôi lên cây nêu rồi cả làng ăn uống, múa hát. Lễ nhằm tạ ơn trời đất, thần linh và cầu cho gia đình, buôn làng ấm no, bình yên^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Mạ có nhiều truyền thuyết, truyện cổ và dân ca trữ tình gọi là "tam bớt"^[1]. Bộ chiêng đồng sáu chiếc không núm là nhạc cụ truyền thống; khi hòa tấu có trống bịt da trâu dẫn nhịp và đánh hồi kết thúc. Thanh niên nam thường thổi khèn bầu, sáo trúc và tù và bằng sừng trâu^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam còn nhắc đàn T'rưng^[2].

Cồng chiêng được coi là vật thiêng; người Tây Nguyên tin mỗi chiếc có một vị thần trú ngụ, và âm thanh cồng chiêng dùng để đối thoại với thần linh. Cồng chiêng vang lên trong lễ đặt tên, lễ cưới, dựng làng mới, cúng sức khỏe, cúng chọn đất, phát rẫy, gieo trỉa. Tháng 10/2025, một lớp tập huấn cồng chiêng và dân vũ với 98 học viên người Mạ đã được mở ở xã Đạ Huoai (Lâm Đồng), do các nghệ nhân K'Lịnh và K'Tơng hướng dẫn^[5].