Dân tộc Chơ Ro

Tên gọi và nguồn gốc

Người Chơ Ro còn được gọi là Châu Ro, Dơ Ro hoặc Chro^[1]. Cuộc Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 29.520 người^[1][3]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu con số khoảng 27.000 người theo số liệu năm 2009^[2]. Cả hai nguồn đều xem người Chơ Ro là lớp cư dân bản địa lâu đời ở vùng núi phía nam Đông Dương^[1][2].

Địa bàn cư trú

Người Chơ Ro tập trung ở vùng núi thấp tây nam và đông nam tỉnh Đồng Nai, đông nhất ở các xã thuộc các huyện cũ Xuân Lộc và Châu Thành; một số gia đình sống rải rác ở vùng Sông Bé và vùng Bà Rịa cũ (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh) dọc quốc lộ 15. Trước đây họ cư trú chủ yếu ở khu vực Bà Rịa - Long Khánh^[1][3]. Theo Báo Nhân Dân năm 2026, Đồng Nai có khoảng 16.000 người Chơ Ro, là địa phương có đông người Chơ Ro nhất cả nước, và người Chơ Ro được xem là một trong bốn tộc người tại chỗ của tỉnh; họ sống chủ yếu ở các xã, phường Bình Lộc, Bảo Vinh, Long Khánh, Xuân Lộc, Xuân Phú, La Ngà, Phú Lý, Sông Ray^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Chơ Ro thuộc nhóm Môn - Khơ Me của ngữ hệ Nam Á. Ngôn ngữ này có nhiều từ gốc Khơ Me, gần với tiếng của các tộc người cùng nhóm ở nam Tây Nguyên và đông Nam Bộ, và đã tiếp thu ảnh hưởng của tiếng Việt^[1][2]. Xã hội truyền thống chưa có chữ viết, tri thức được truyền miệng qua các thế hệ^[1]. Năm 2019, 81,7% người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông, còn tỷ lệ biết chữ dân tộc mình là 4,9%^[3].

Kinh tế truyền thống

Người Chơ Ro chủ yếu làm rẫy theo lối phát đốt, chọc lỗ tra hạt. Trên một mảnh rẫy, vòng ngoài trồng cây leo, vòng trong trồng sắn, phần lõi trồng lúa xen vừng^[1]. Một số nơi đã làm ruộng nước và dùng trâu cày. Săn bắn, hái lượm chủ yếu vào lúc nông nhàn; đan lát tre, mây, nứa là nghề phổ biến với các sản phẩm như gùi, nia, mủng, phên, chiếu; một số người làm nghề rèn, chủ yếu sửa công cụ^[1][2]. Làng tự cấp tự túc nhưng việc trao đổi hàng hóa với bên ngoài khá thuận lợi^[2]. Ngày nay người Chơ Ro đã định canh định cư, trồng lúa nước kết hợp cây công nghiệp, cây ăn trái và cây màu, dùng máy móc và phân bón; năm 2019 có 56,3% lao động làm việc ngoài nông nghiệp^[3].

Người Chơ Ro ăn cơm tẻ là chính, hút thuốc lá sợi bằng tẩu, uống rượu cần, và cả nam lẫn nữ đều ăn trầu cau^[1].

Nhà ở

Trước đây người Chơ Ro ở nhà sàn cao, cửa mở ở đầu hồi. Nay nhà sàn không còn, thay bằng nhà đất có vì kèo theo kiểu nhà nông dân Nam Bộ; nhà vẫn giữ sạp nằm chiếm nửa diện tích như nếp xưa, và một số nhà xây tường, lợp ngói^[1][2][3].

Trang phục

Xưa đàn ông đóng khố, đàn bà quấn váy tấm, mặc áo chui đầu và khoác tấm choàng; ngày nay phần lớn mặc như người Việt địa phương, nhưng vẫn giữ thói quen đeo gùi sau lưng^[1][2]. Phụ nữ đeo chuỗi hạt cườm, vòng đồng, bạc hoặc nhôm; thiếu nữ đeo kiềng, dây chuyền và vòng tai vành rộng^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ mẫu hệ đã tan rã nhưng quan hệ phụ hệ chưa hình thành đầy đủ: quyền thừa kế tài sản thuộc về con gái và phụ nữ được coi trọng trong gia đình^[1][3]. Xã hội bắt đầu có phân hóa tài sản; một làng thường có nhiều dòng họ cùng cư trú^[1].

Hôn nhân có cả hai hình thức, nhà trai đi hỏi vợ hoặc nhà gái đi hỏi chồng. Lễ cưới tổ chức ở nhà gái, vợ chồng ở bên nhà vợ vài năm rồi mới ra ở riêng^[1]. Người Chơ Ro còn kết hôn với người Việt và người Khơ Me, và phong tục tang ma chịu ảnh hưởng của người Việt^[2].

Theo tập quán thổ táng, mộ đắp cao hình bán cầu. Ba ngày đầu có nghi thức gọi hồn người chết về ăn cơm, sau đó là lễ "mở cửa mả" với 100 ngày cúng cơm; nay đã có tục dùng vàng mã trong tang lễ^[1]. Hằng năm vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, người Chơ Ro đi tảo mộ như người Việt địa phương^[1][3].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Chơ Ro thờ thần lúa và thần rừng^[1]. Lễ cúng thần lúa là lễ trọng nhất hằng năm; các gia đình làm bánh tét, bánh ống, bánh giầy trộn vừng để cúng và đãi khách^[1][3]. Trong lễ hội có hát đối đáp^[2]. Lễ cúng thần rừng tổ chức như hội làng, ba năm một lần, theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo; Bảo tàng Dân tộc học lại ghi nhận tục này đã mai một^[1][2]. Lễ khánh thành nhà mới là dịp gia chủ chia vui với dòng họ và buôn làng; cộng đồng có nông lịch riêng tính theo chu kỳ làm rẫy và tuần trăng^[1].

Lễ hội Sayangva, gắn với việc cúng thần Lúa, được Báo Nhân Dân mô tả là lễ hội truyền thống quan trọng nhất của người Chơ Ro ở Đồng Nai, thể hiện lòng tri ân trời đất, thần linh và cầu mùa màng bội thu. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai tổ chức lễ công bố ngày 19/4/2026^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Dân ca đối đáp hiện chỉ còn vài điệu trong lễ hội và rất ít người biết hát. Nhạc cụ tiêu biểu là bộ chiêng đồng bảy chiếc (bốn chiếc nhỏ, ba chiếc lớn); đàn ống tre và sáo dọc vẫn còn ở vùng núi Châu Thành^[1]. Bộ chiêng bảy chiếc, ché và rượu cần được xem là những tài sản có giá trị^[2]. Trẻ em có các trò chơi như kéo co, cướp cành lá, bịt mắt bắt nhau, thả diều và đánh cù^[1].