Dân tộc Xtiêng

Tên gọi và nguồn gốc

Xtiêng còn được ghi là Xa Điêng hoặc Xa Chiêng^[1]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu các nhóm địa phương Bù Lơ, Bù Đek (Bù Đêh) và Bù Biêk^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu hai nhóm chính là Bù Lơ ở vùng cao và Bù Đek ở vùng thấp^[2]. Tổ tiên người Xtiêng sinh sống lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ^[1]. Bảo tàng Dân tộc học ghi hơn 85.000 người ở Việt Nam (năm 2009)^[2].

Địa bàn cư trú

Người Xtiêng cư trú chủ yếu ở miền đông Nam Bộ, phần đông ở Bình Phước (nay thuộc Đồng Nai), một bộ phận ở Tây Ninh và Đồng Nai; họ còn sống ở Campuchia^[2]. Một bài báo năm 2018 liệt kê địa bàn gồm Đồng Nai, Lâm Đồng, Bình Dương, Bình Phước và Tây Ninh theo cách chia trước năm 2025, trong đó Bình Phước có số dân đông nhất^[5]. Nhóm Bù Lơ sống chủ yếu ở vùng Bù Gia Mập và Bù Đăng, nhóm Bù Đek ở vùng Lộc Ninh, Hớn Quản và Bình Long^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Xtiêng thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á, gần với tiếng Mạ, Mnông và Chơ Ro^[1][2]. Chữ viết theo mẫu tự Latinh, được hình thành trước năm 1975^[1].

Kinh tế truyền thống

Lúa gạo là lương thực chính, khoảng 80% do rẫy cung cấp. Nhóm Bù Lơ ở vùng cao sống hoàn toàn bằng rẫy; nhóm Bù Đek ở vùng thấp đã làm ruộng nước khoảng một thế kỷ nay. Rẫy được canh tác theo lối "phát - đốt - chọc - trỉa", năng suất phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên và việc chống chim muông phá hoại^[1]. Săn bắt, hái lượm và đánh cá giữ vai trò quan trọng; gia đình nuôi trâu, bò, lợn, chó, gà, một số hộ nuôi voi. Phụ nữ dệt vải, nam giới giỏi săn bắn và đan lát^[1][2]. Trâu vừa là tài sản, vừa dùng để trao đổi và hiến sinh; nghề rèn đã mai một, nghề làm gốm bị lãng quên^[2]. Trước đây buôn bán theo lối vật đổi vật, nay dùng tiền^[1]. Một bài báo năm 2025 nhắc đến việc kết hợp kỹ thuật canh tác truyền thống với hiện đại, góp phần tăng sản lượng cây công nghiệp như cao su, điều^[6].

Nhà ở

Vùng cao làm nhà trệt mái thấp sát đất, vùng thấp làm nhà sàn có vách nghiêng ra ngoài. Trước đây mỗi làng có vài nhà dài, nay phổ biến nhà ngắn theo từng hộ^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, ngôi nhà dài truyền thống có nhiều gia đình cùng ở, mỗi cặp vợ chồng một chỗ riêng với một bếp lửa; nhà của người Bù Lơ ở Phước Long (Bình Phước cũ) có mái cỏ tranh xuống sát đất, hai đầu hồi uốn khum^[2].

Trang phục

Đàn ông xưa đóng khố, phụ nữ mặc áo và váy^[1]; theo Bảo tàng Dân tộc học, nữ giới mặc váy cùng áo chui đầu, trời lạnh khoác tấm mền vải. Người Xtiêng ưa đeo nhiều trang sức: chuỗi hạt cườm, vòng ống bằng đồng ở tay và chân, vòng xoắn dây đồng, hoa tai ngà voi có đường kính tới 3 đến 4 cm^[1][2]. Ngày nay nam giới mặc như người Việt, nữ giới dùng áo cánh, áo sơ mi^[1]; nghề dệt thổ cẩm tinh xảo vẫn được nhắc đến như một nét nổi bật^[6].

Tổ chức xã hội và gia đình

Đơn vị gia đình gọi là "bếp" (nak); nhiều bếp hợp thành một "nhà" (yau). Làng là đơn vị xã hội quan trọng, do già làng và các bô lão đứng đầu^[1]. Người Bù Đek còn giữ khá rõ yếu tố mẫu hệ, người Bù Lơ có tính phụ hệ rõ hơn^[2].

Về hôn nhân, cô dâu về nhà chồng nếu nhà trai đủ sính lễ, nhưng thực tế nhiều chàng trai phải ở rể; riêng vùng Bình Long, chàng rể luôn về ở nhà vợ^[1]. Nhóm Bù Đek cho phép hôn nhân giữa con cô và con cậu theo cả hai chiều, nhóm Bù Lơ chỉ cho con trai cô lấy con gái cậu với điều kiện riêng^[1]. Nhiều nơi cho phụ nữ sinh con trong nhà nhỏ dựng cạnh nhà ở vì tin sinh trong nhà sẽ phạm đến "thần lúa", sau sinh phải cúng một con lợn. Quan tài làm từ thân cây rừng khoét rỗng; người chết bình thường được chôn ở nghĩa địa làng cùng gạo, thuốc lá và đồ dùng, cả làng kiêng cồng chiêng và vui chơi khoảng mười ngày; người chết bất thường không được chôn ở nghĩa địa làng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Xtiêng quan niệm mọi sự vật, từ người, động vật đến cây cối, đều có phần siêu nhiên như "hồn". Họ tin nhiều vị thần: thần sấm sét, thần mặt trời, thần núi, và thần lúa được hình dung là một phụ nữ trẻ đẹp. Vật hiến tế gồm rượu, gà, lợn, trâu, bò; lễ càng lớn, vật cúng càng nhiều và to thì thần càng được coi là quyền thế^[1]. Trong lễ cúng có rượu cần, vật màu trắng được cho là có giá trị hơn đối với thần linh^[2].

Lễ hội đâm trâu là lớn nhất, tổ chức khi được mùa, thắng kẻ thù, làm ăn phát đạt hoặc con cái trưởng thành; ngoài trâu còn có bò và lợn, từ hai con trâu trở lên thì cột lễ được trang trí công phu. Tết của người Xtiêng là "lễ cúng rơm", diễn ra sau khi tuốt lúa rẫy và trước khi đốt rẫy vụ mới, để tạ ơn thần lúa^[1]. Một bài báo năm 2018 mô tả lễ hội mừng lúa mới tổ chức vào đêm rằm tháng Chạp sau mùa gặt tại xã Thiện Hưng, vùng Bù Đốp (Bình Phước cũ); dân làng tạ ơn thần linh, trời đất, cầu mưa thuận gió hòa, cùng ăn cơm mới, uống rượu cần, múa hát theo tiếng cồng chiêng^[3]. Cưới trả của và lễ hội đâm trâu cũng được nhắc đến là các lễ hội tiêu biểu^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Xtiêng yêu âm nhạc. Nhạc cụ quan trọng nhất là cồng và chiêng: nhóm Bù Lơ dùng bộ chiêng sáu chiếc, nhóm Bù Đek dùng bộ cồng năm chiếc, còn trong đám ma chỉ dùng ba cồng hoặc ba chiêng. Chiêng chỉ được tấu bên ngoài nhà trong lễ hiến sinh trâu^[1][2][3]. Ngoài ra có tù và, trống, khèn bầu, sáo và các loại đàn^[1][5]; truyện cổ và dân ca phong phú^[1].

Cồng chiêng và kèn sừng trâu là hai nhạc cụ truyền thống quan trọng của người Xtiêng ở Bình Phước, được coi là vật gia bảo; điểm đặc biệt là nghệ nhân vừa đánh chiêng vừa thổi kèn sừng trâu. Theo một bài báo năm 2021, cồng chiêng đang bị bán đi, các lễ hội dân gian mai một, toàn tỉnh chỉ còn một đội cồng chiêng ở xã Phú Nghĩa biết kết hợp với kèn sừng trâu và một nghệ nhân ở thôn Đắc Á biết chế tác loại kèn này; tỉnh có chính sách hỗ trợ các gia đình giữ cồng chiêng và mở lớp đào tạo thanh niên^[4].