Trang phục truyền thống của người Gia Rai (Jrai)

Người Gia Rai (Jrai) và hai gam màu đen, đỏ

Người Gia Rai, các báo ở Gia Lai thường viết là Jrai. Các nguồn dưới đây nói về cộng đồng ở Gia Lai và Kon Tum^[3][4]. Theo nghệ nhân Pel (làng Phung, xã Biển Hồ), màu chủ đạo trên trang phục Gia Rai là đen và đỏ, với những đường hoa văn nhỏ nối thành cụm lớn, thường là biểu tượng văn hóa hoặc gắn với truyền thuyết dân gian^[3]. Một bài của Báo Gia Lai về trang phục Jrai và Bahnar (đăng lại năm 2016) liệt kê năm màu: đen, đỏ, vàng, xanh, trắng^[1].

Áo, váy và khố

Theo bài này, áo nữ Gia Rai dễ nhận ra ở phần cổ và ngực có hoa văn nhỏ chạy ngang thành 2 đến 3 hàng, hoa văn cũng xuất hiện ở gấu tay và gấu áo, cao khoảng 5 đến 6 cm; phụ nữ mặc áo dài tay^[1]. Váy thường dài đến bàn chân, khổ rộng hơn 1 m và dài khoảng 1,4 m, có đường viền hoa văn quanh gấu và tua chỉ đính hạt cây Tơr peng chạy dọc một bên mép vải, nên khi mặc phần trang trí này nằm ở một bên hông^[1].

Áo nam có hai kiểu theo từng vùng. Ở huyện Chư Pah và thành phố Pleiku, áo nhiều màu sặc sỡ, hoa văn chạy dọc thân, dây buộc thay cúc, tay ngắn, tua rua và hoa văn bản lớn ở gấu. Ở Krông Pa, Ia Pa, áo thường tay dài, trước ngực có miếng đắp đỏ, cổ xẻ, gấu trước ngắn hơn gấu sau^[1]. Khố nam dài hơn 6 m, rộng khoảng 30 cm, hai đầu có tua rua, hoa văn bản lớn màu đỏ và đen chạy suốt chiều dài^[1]. Để so sánh, bài viết cho biết người Bahnar có váy ngắn hơn (ngắn trên mắt cá khoảng 15 cm), khố ngắn hơn và hai đầu không tua^[1]. Đây là so sánh của bài báo, không phải của giới nghiên cứu dân tộc học.

Khăn nhiễu và mũ dài

Báo Gia Lai (2023) viết riêng về khăn và mũ của người Jrai ở vùng Đông Nam tỉnh (Krông Pa). Nam giới chít khăn nhiễu đen, một tấm vải mỏng dài hơn 1 m, ngang 50 cm, vấn tròn vài vòng quanh đầu. Phụ nữ vấn khăn kín đầu hoặc đội chiếc mũ đuôi dài gắn tua rua; mũ là tấm thổ cẩm có hoa văn giống váy áo, gấp dọc và may kín phía trên, dài quá lưng, khi cần gọn thì gấp lại quấn quanh đầu như khăn^[2]. Một giám khảo trong ngày hội văn hóa nhận xét khăn nhiễu cho thấy giao lưu giữa người Jrai và người Kinh, còn mũ vừa chịu ảnh hưởng văn hóa Chăm vừa là sáng tạo riêng. Đây là nhận định cá nhân được báo dẫn lại, chưa có nghiên cứu kèm theo^[2].

Thổ cẩm trong đời sống

Theo phong tục, thổ cẩm Gia Rai không chỉ là trang phục mà còn mang tính thiêng liêng; một thiếu nữ biết dệt được đánh giá là khéo léo, đảm đang. Váy, khố, tấm choàng, túi thường được tặng trong lễ cưới, lễ hội, dấu mốc trưởng thành hay khi tiếp khách quý^[3]. Nhân Dân (2016) ghi rằng người Gia Rai ở Kon Tum quan niệm cô gái về nhà chồng phải tự dệt và thêu trang phục của mình, khi lên rẫy phải biết làm khăn địu con^[4]. Họa tiết trên thổ cẩm Tây Nguyên, theo cùng bài, gồm nhà rông, nhà dài, cây nêu, con voi, ché rượu, cảnh giã gạo, lên rẫy, đánh chiêng, múa xoang^[4].

Nghề dệt hồi sinh và áp lực thị trường

Nhân Dân (2016) cho biết hàng may sẵn giá rẻ và văn hóa du nhập khiến giới trẻ ít mặc trang phục truyền thống, nhiều hợp tác xã dệt hoạt động cầm chừng, và quá trình làm thổ cẩm mất đi các bước như trồng bông, se sợi, nhuộm màu vì bà con mua sợi công nghiệp^[4]. Bài cũng nêu một lớp học dệt ở làng Kép (Pleiku) do anh Siu Hrill, người Gia Rai, sáng lập; từ cuối năm 2015 nghệ nhân Rơ Lan Bel đến truyền dạy, nhằm giúp học viên dệt thành thạo tám sản phẩm (váy nữ, áo nữ, túi, khăn quàng, khăn trải bàn, khăn địu, áo nam, khố) và hiểu ý nghĩa 13 đến 15 hoa văn truyền thống^[4].

Nhân Dân (tháng 11/2025) mô tả Câu lạc bộ dệt thổ cẩm làng Phung, thành lập khoảng ba năm trước và do nghệ nhân Pel làm chủ nhiệm, quy tụ hơn 20 nghệ nhân, chủ yếu là phụ nữ lớn tuổi. Mỗi sản phẩm thường mất một tuần, mẫu cầu kỳ có thể mất cả tháng; ngoài váy áo, các nghệ nhân làm thêm túi đeo, ba lô, ví giữ tông màu truyền thống, bán qua mạng xã hội và gắn với du lịch cộng đồng^[3].