Trang phục truyền thống của phụ nữ Khmer Nam Bộ: áo tầm vông, xà rông và khăn sbay

Áo tầm vông, xà rông và khăn sbay

Theo bài của Báo Tin tức và Dân tộc (2013), phụ nữ Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long thường mặc đồ tơ lụa màu rực rỡ, gồm váy và áo dệt bằng tơ tằm hoặc thêu hoa văn bằng chỉ kim tuyến^[1]. Bộ trang phục có ba phần chính. Áo tầm vông (còn gọi là áo cổ vòng) dệt bằng tơ tằm hoặc chỉ kim tuyến với nhiều họa tiết; xà rông là một mảnh thổ cẩm rộng khoảng 1 m, dài khoảng 3,5 m, cuốn quanh thân dưới; khăn sbay là chiếc khăn lụa mềm quấn chéo từ vai trái xuống sườn phải, và theo bài thì dù mặc loại trang phục nào cũng không thể thiếu sbay^[1]. Báo Nhân Dân (2018) mô tả tương tự^[3].

Tuổi Trẻ (2020) bổ sung rằng xà rông nhiều họa tiết, trong đó hình chám là hoa văn chủ đạo, và dịp lễ, Tết hoặc đi chùa thì cạp xà rông thường được đính chuỗi hạt cườm; áo tầm vông dệt từ tơ tằm, sợi bông hoặc chỉ kim tuyến, hai màu chủ đạo là trắng và vàng, trong đó màu vàng được ưa chuộng vì gợi không khí lễ hội và trùng với sắc màu trang trí chùa^[2]. Bài của Báo Dân tộc và Miền núi (2023) cho biết trước khi dệt, người Khmer thường nhuộm sợi tơ bằng màu lấy từ hoa, lá, quả, vỏ cây hoặc bằng phẩm màu công nghiệp, tạo ra vải trơn, vải nổi hoa văn và vải dệt sợi chỉ vàng hoặc bạc^[5]. Cũng theo bài này, cách chọn trang phục tùy hoạt động: đi làm thì áo ngắn quần dài đơn giản, không kim sa hay kim tuyến; đi chùa thì kín đáo; lễ hội thì sặc sỡ; cưới hỏi thì lấp lánh kim sa; sân khấu truyền thống thì cầu kỳ^[5].

Váy ống xăm pốt và kiểu mặc chân khen

Các bài dùng tên gọi hơi khác nhau cho váy của phụ nữ Khmer. Tuổi Trẻ viết khoảng 50 năm trước phụ nữ Khmer Nam Bộ thường mặc xăm pốt, loại váy ống kín làm từ tơ tằm, và phân biệt với váy chân khen, loại váy hở quấn quanh thân, được mặc bằng cách luồn tấm vải giữa hai chân từ sau ra trước rồi kéo lên giắt bên hông, tạo kiểu quần ngắn và rộng; tác giả cho rằng cách mặc này là nét riêng của Khmer Nam Bộ dù các tộc người khác cũng có váy tương tự, và hình dáng, một số hoa văn có thể chịu ảnh hưởng từ tiếp xúc với các tộc người khác^[2]. Báo Cần Thơ (2011) thì gọi "xăm pốt chân khen" là trang phục tiêu biểu nhất, một tấm vải quấn từ hông xuống đùi, phần sau luồn giữa hai chân rồi giắt lên hông; bài viết cho biết khoảng 30 đến 40 năm trước phụ nữ Khmer vẫn mặc váy kín quấn từ hông, vắt về một phía, gấu quá cổ chân^[4].

Phụ nữ lớn tuổi khi dự lễ hội còn mặc áo dài wên. Báo Cần Thơ mô tả áo cổ xẻ trước, thân rộng, dài quá gối, mặc với quần đen và khăn vải vắt chéo người^[4]; Báo Dân tộc và Miền núi ghi áo bịt tà, cổ thấp xẻ vừa đủ chui đầu, tay ôm chật, hai bên sườn ghép thêm bốn miếng vải từ nách xuống gấu, và nhận xét kiểu áo này khá gần áo dài của phụ nữ Chăm^[5].

Bộ lễ phục của cô dâu

Trang phục cưới là phần còn được giữ đầy đủ nhất. Tuổi Trẻ nêu bộ gồm ba phần áo, váy và mão: áo dài tầm vông màu đỏ thẫm thêu kim tuyến, đính hạt cườm và kim sa; váy xăm pốt hôl màu tím sẫm hoặc hồng cánh sen; mão kha-ba-lòn-cốt hình tháp nhọn nhiều tầng bằng kim loại, trang trí hạt cườm và hàng trăm cánh cứng màu xanh biếc của loài bọ cánh cam; khăn sbay của cô dâu làm từ vải dệt kim màu vàng, đính hàng nghìn hạt kim sa^[2]. Báo Nhân Dân thêm các chi tiết: áo ngắn tay bó chẽn hoặc để hở một bên vai, thắt lưng kim loại giữ áo và váy, tấm sronko màu đỏ dạng yếm hình bán nguyệt quàng quanh cổ và đính hạt cườm; mũ cưới tháp nhọn nhiều tầng làm bằng kim loại hoặc giấy bồi cứng^[3]. Báo Cần Thơ ghi thêm tên gọi tiếng Khmer của vài món (áo xa bây, thắt lưng xai krò bách, khăn quàng ngực, mũ), khăn dài dệt kim tuyến quàng chéo ngực, hai chuỗi hạt rủ xuống tai và nhiều trâm cài hoa^[4]. Báo Tin tức và Dân tộc (2013) lại ghi cô dâu mặc áo dài màu vàng, trang sức cưới chủ yếu từ hạt cườm và đồng, thêm hoa tai bằng đồng, vàng, bạc và hoa tươi^[1].

Trang phục chú rể và nam giới

Theo Báo Cần Thơ, chú rể mặc xà rông và áo ngắn cổ đứng, xẻ trước, cài khuy, thường màu đỏ hoặc trắng, quàng khăn qua vai trái và đeo con dao cưới; bài nêu nhiều cách giải thích về con dao, như mở đường trong lễ cưới, cắt trầu cau, bảo vệ cô dâu hoặc biểu tượng chung thủy qua sự tích nàng Tiêu và chàng Tum^[4]. Báo Dân tộc và Miền núi ghi áo chú rể màu đỏ, khăn dài màu trắng gọi là kăl xinh, và con dao kầm pách ngụ ý bảo vệ cô dâu^[5]. Ngày thường, đàn ông lớn tuổi thường mặc bà ba đen hoặc trắng, quấn khăn rằn quanh đầu hoặc cổ; ở nhà họ hay mặc xà rông kẻ sọc hoặc ô vuông; bài của Báo Dân tộc và Miền núi ghi thêm rằng trước đây cả nam và nữ đều mặc xà rông lụa tơ tằm do chính họ dệt^[4][5].

Còn lại gì ngày nay

Các nguồn đều ghi nhận trang phục truyền thống thu hẹp lại. Báo Cần Thơ viết sau thời gian cộng cư lâu dài với người Việt và người Hoa, phần lớn người Khmer mặc gần giống người Việt, nét riêng còn giữ chủ yếu trong lễ hội và đám cưới; bộ bà ba nhuộm đen cùng khăn rằn là trang phục thường ngày phổ biến nhất^[4]. Bài trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (số 11, 2020) cho biết ở Sóc Trăng trang phục của người Khmer hiện cũng giống người Kinh địa phương, là âu phục, đồ trang sức và bộ bà ba; trang phục truyền thống còn lưu giữ chủ yếu cho cô dâu trong lễ cưới với xăm pốt, áo ngắn và mũ; mẹ cô dâu, chú rể nay mặc áo dài giống phụ nữ Kinh, và theo nhóm tác giả, hiện rất khó mua được một bộ trang phục truyền thống Khmer^[6]. Tuổi Trẻ và Báo Tin tức và Dân tộc thì nhấn mạnh xu hướng cách tân với kiểu dáng và màu sắc mới nhưng vẫn giữ nét đặc trưng^[1][2]; Báo Dân tộc và Miền núi khẳng định trang phục dịp lễ, cưới hỏi và sân khấu truyền thống vẫn được gìn giữ^[5].