Lễ tang của người Khmer Nam Bộ: hỏa táng, tu trước lửa và các lễ sau tang

Quan niệm về cái chết

Người Khmer Nam Bộ phần lớn theo Phật giáo Nam tông. Một bài nghiên cứu nhắc rằng trong quan niệm của họ, cái chết không phải sự kết thúc: linh hồn tiếp tục một cuộc sống mới ở thế giới bên kia, còn nghi lễ tang ma gắn chặt với ngôi chùa và chủ yếu theo tập quán có nguồn từ Bàlamôn giáo^[3]. Các nhà nghiên cứu mô tả tang lễ ở An Giang, Kiên Giang, Trà Vinh cho thấy nhịp chung: có sự chủ trì của sư sãi và người hướng dẫn lễ gọi là Achar (Acha Duky), diễn ra khoảng ba ngày hai đêm, có thể hỏa táng hoặc thổ táng^[1][2].

Từ lúc báo tin đến khâm liệm

Khi có người mất, chùa đánh ba hồi trống hoặc chiêng để báo cho phum, sóc, trước nhà dựng cờ tang. Achar thắp năm "Tean Kol" gồm trầu, nến, nhang cắm trên thân chuối quanh người mất, đặt cờ hồn Tong Prolung làm bằng vải trắng hình rồng hoặc cá sấu. Con cháu tắm cho thi hài bằng nước ướp hương, vừa làm vệ sinh vừa xin người mất tha thứ lỗi lầm. Trên ngực đặt một cặp lá trầu kẹp nhang và nến, ngụ ý người mất chỉ mang theo lời kinh và hình ảnh Đức Phật^[1]. Ở một số nơi như huyện Châu Thành (An Giang), Achar còn buộc ba đoạn chỉ ở cổ, rốn và chân, tượng trưng cho con cái, vợ chồng và tài sản mà người chết còn vướng bận; người Khmer ở Tri Tôn, Tịnh Biên không làm vậy nữa vì cho rằng chết là cắt bỏ mọi ràng buộc^[1]. Khi quàn, ba ngọn nến đặt quanh quan tài tượng trưng Phật, Pháp, Tăng, và bốn chén cơm, nước, bánh, thịt tượng trưng cho tứ đại^[1].

Di quan và an táng

Trước khi di quan, sư tụng kinh và Achar đi ba vòng quanh quan tài. Đoàn đưa tang thường đi theo thứ tự: dàn nhạc ngũ âm, Achar cầm cờ hồn, kiệu nhà sư, cháu gái trưởng đội thúng lễ và cầm di ảnh, họ hàng, rồi quan tài. Một sợi dây Sbau phleang nối kiệu nhà sư với quan tài với ý nhờ sư dẫn đường cho linh hồn về Niết bàn. Trẻ em ngồi thành hàng để kiệu đi ngang qua đầu; đến chùa, kiệu được khiêng ba vòng quanh chánh điện^[1]. Hỏa táng là hình thức phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Sau khi lửa tàn, con cháu nhặt xương, rửa bằng nước dừa rồi cho vào hũ gửi trong tháp cốt ở chùa, với mong người đã mất ngày ngày được nghe kinh. Nếu thổ táng, người ta thường chôn đầu quay về hướng Tây, hướng Niết bàn^[1].

Nghi thức tu trước lửa

Danh Lùng, một chức sắc Phật giáo Nam tông Khmer, mô tả nghi thức tu trước lửa. Khi cha hoặc mẹ mất, gia đình chọn một người con hoặc cháu nam từ 10 đến 16 tuổi (nếu không có thì chọn người lớn hơn) xuất gia ngay tại nơi thiêu. Phần thứ nhất diễn ra ở nhà vào ngày thứ hai của tang lễ: nhà sư xuống tóc cho người tu, quấn vải trắng, Achar làm lễ gọi hồn và buộc chỉ tay để giữ "19 phần hồn". Phần thứ hai làm khi ngọn lửa hỏa táng bắt đầu, trước chánh điện hoặc nơi đặt kiệu Abhidhamma: người tu đắp y, thọ tam quy và mười giới. Thời gian tu thường một ngày một đêm, nhiều khi kéo dài hơn rồi hoàn tục^[2]. Tác giả giải thích đây vừa là cách báo hiếu, vừa tạo phước hồi hướng cho người mất và động lực cho người sống; ở Đông Nam Bộ nghi thức này không còn vì người Khmer chôn chứ không hỏa táng^[2].

Các lễ sau tang

Sau hỏa táng, gia đình làm lễ Dâng phước (oppaset) khoảng hai ngày hai đêm rồi đưa cốt lên chùa. Với người thổ táng, vài năm sau (thường khoảng ba năm) phải làm lễ giã cốt vì họ tin người chết chưa hỏa táng thì linh hồn chưa thể đầu thai^[1]. Theo ghi chép ở An Giang, người Khmer thường làm ba lễ cầu phước sau khi chôn: lễ Banh da sau 7 ngày, lễ Banh Khuap sau 100 ngày (lúc con cháu xả tang) và lễ giáp năm; ngoài ra còn cúng người chết dịp Chol Chnam Thmay và Senh Dolta^[1].

Những thay đổi hiện nay

Nguyễn Thị Hoàng Phượng ghi nhận người Khmer An Giang đang giảm bớt nghi thức tốn kém: lễ giã cốt rút từ ba ngày còn hai, nghi thức đâm thủng quần áo người chết được giản lược, phần lớn nay chọn hỏa táng, nhiều nhà lập bàn thờ ông bà tại nhà thay vì chỉ thờ ở chùa. Khi tang, nhiều người mặc đồ tang trắng và để tang 100 ngày như người Kinh và người Hoa, dây Sbau phleang dùng nylon thay cỏ tranh, có nơi dùng loa phát băng báo tin^[1]. Các mô tả trên dựa chủ yếu vào An Giang, Kiên Giang và Trà Vinh nên chi tiết có thể khác ở nơi khác hoặc giữa hai chi phái Mahanikay và Thommazut^[1].