Lễ cưới truyền thống của người Khmer Nam Bộ

Hôn nhân của người Khmer Nam Bộ

Theo tài liệu của Bảo tàng Nhân học (Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội) mà Báo Đại Đoàn Kết dẫn lại, phong tục hôn nhân của người Khmer Nam Bộ chia thành bốn giai đoạn: trước "lễ nói", lễ nói, lễ hỏi và lễ cưới, trong đó lễ cưới (Pithi Apea Pìea) là quan trọng nhất^[2]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoàng Phượng về người Khmer ở An Giang cho biết từ năm 1980 trở về trước, cha mẹ thường quyết định hôn nhân; theo lời một vị hòa thượng được tác giả dẫn, xưa kia nam thường kết hôn từ 18 tuổi, nữ từ 16 tuổi^[1].

Tuổi, tháng ngày và vai trò của chùa

Người Khmer rất coi trọng việc xem tuổi. Theo bài An Giang, người ta cộng tuổi hai người rồi chia cho 7; số dư 2, 4, 5, 6 là hợp tuổi. Tháng cưới cũng được tính theo cách khác, và đám cưới thường tổ chức trong sáu tháng đầu năm dương lịch, nhất là các tháng từ 1 đến 5; tuyệt đối không cưới trong các tháng "Vasaa", tức mùa nhập hạ của sư sãi (từ 15/6 đến 15/9 âm lịch)^[1]. Báo Đại Đoàn Kết, theo tác giả Lâm Thanh Quang, lại ghi mùa cưới truyền thống từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch, khi mùa màng đã thu hoạch xong^[2].

Báo Pháp luật Việt Nam và nghiên cứu An Giang cùng nhắc đến tục nam thanh niên vào chùa tu học trước khi lập gia đình: thường từ khoảng 12 tuổi, họ ở chùa học kinh kệ, thời gian tu tập thường hai năm, và người chưa qua chùa xưa kia khó được gả con. Có ngoại lệ, chẳng hạn gia đình quá nghèo nên người con phải ở nhà lao động nuôi cha mẹ^[3][1].

Dạm hỏi, ăn hỏi, xin cưới và ở rể

Theo bài An Giang, xưa kia hôn nhân Khmer ở đây trải qua bốn lễ: dạm hỏi (Si s'la dok), ăn hỏi (Si s'la kanh-sêng), xin cưới (Si s'la banh-cheak peak) và lễ cưới (Si s'la com-not). Bà mai, thường là người phụ nữ có uy tín, hạnh phúc, con cháu đề huề, sang nhà gái dò ý và hỏi tuổi cô gái cùng sính lễ. Khi gái lấy chồng thường có của hồi môn ngang với sính lễ nhà trai cho con dâu. Lễ ăn hỏi nhà trai mang trầu cau, thịt heo (buộc phải có nọng heo), gà, vịt, thuốc hút, đèn cầy, rượu, bánh tét, bánh ít, dưa hấu, khóm; nhà giàu có thể đi 30 đến 40 người, nhà đủ ăn 10 đến 15 người. Lễ xin cưới thêm nhẫn cưới, khăn, áo, váy cho cô dâu. Sau lễ này chú rể sang nhà gái ở rể từ một đến ba năm, mỗi năm đến lễ Đônta nhà trai gánh lễ vật sang thăm nhà gái^[1].

Lễ cưới ba ngày (Pơ-Ran)

Theo bài An Giang, từ năm 1980 trở về trước, đám cưới truyền thống (Pơ-Ran) thường kéo dài ba ngày, mọi nghi thức diễn ra bên nhà gái dưới sự hướng dẫn của ông Achar Plia (thầy lễ) cùng hai ông Maha, đại diện các trưởng tộc hai bên. Ngày đầu là ngày nhập gia, dựng rạp; dù giàu hay nghèo, lễ vật buộc phải có trầu cau, đầu heo và buồng hoa cau. Ngày thứ hai có lễ dâng cơm cho sư, đưa rể sang nhà gái, tiệc, lễ tụng kinh cầu phước, lễ nhuộm răng cho cô dâu và lễ tri ân cha mẹ. Theo lời một vị Achar được tác giả dẫn, lễ nhuộm răng nhắc cô dâu từ nay phải suy nghĩ cẩn thận trước khi nói; nghi thức còn gắn với truyền thuyết hoàng tử Thoông và công chúa Rắn^[1].

Ngày thứ ba là ngày "lễ lạy" (Pithi Sampas), gồm các nghi thức đặc trưng. Buổi sớm có lễ đón giờ tốt và lễ xoay vòng đèn. Mẹ cô dâu làm lễ mở buồng hoa cau, chia thành ba bó tượng trưng công cha, nghĩa mẹ, ơn anh, rồi hoa cau được rắc lên người cô dâu chú rể và đường vào phòng tân hôn. Sau đó là múa mở mâm trầu, lễ rút gươm ra khỏi bao với ý nghĩa chính nghĩa thắng gian tà, và lễ cột chỉ cổ tay: cha mẹ chồng cột tay cho cô dâu (cha tay phải, mẹ tay trái), cha mẹ vợ cột cho chú rể; chỉ đỏ ở An Giang, còn ở Trà Vinh và Sóc Trăng có chỉ đỏ lẫn trắng. Cô dâu cầm đĩa Paipơlưng, tượng trưng cho linh hồn mình, bước vào phòng, chú rể nắm vạt áo theo sau; tiếp đến là lễ dâng cơm cho ông bà cha mẹ, lễ quét chiếu và lễ chung giường với ba phụ nữ lớn tuổi. Ba ngày sau đám cưới, đôi vợ chồng mang cơm lên chùa dâng Sư Cả^[1].

Các nghi thức được báo chí nhắc đến

Báo Đại Đoàn Kết nhấn mạnh nghi thức "cắt bông cau": cha mẹ chú rể nhờ hai thanh niên chưa vợ đi cắt bông cau, gồm ba bó với 21, 12 và 6 sợi để tạ ơn cha, mẹ và anh chị; trước khi hôn lễ kết thúc cha mẹ hai bên buộc chỉ đỏ vào tay đôi vợ chồng. Khi sang nhà gái, đoàn nhà trai dừng lại ở miếu thờ ông Tà, đặt mâm lễ khấn vái như trình diện với "thần hoàng làng" bên nhà gái; trong hôn lễ bao giờ cũng có điệu múa Lâm Thon^[2].

Thay đổi hiện nay

Cả hai nguồn đều ghi nhận sự giản lược: nhà gái không còn đòi sính lễ, thời gian cưới rút ngắn và có thể tổ chức ở cả hai nhà, song các nghi thức vẫn được cộng đồng gìn giữ^[2]. Theo bài An Giang, có hai hình thức đám cưới, Pơ-Ran truyền thống và Lơ-T'rai hiện đại; bài chỉ tập trung vào hình thức truyền thống^[1].