Vè Nam Bộ và vè kể vật (vè cá, vè chim, vè hoa, vè trái)

Vè và vè Nam Bộ

Vè là một thể loại văn học dân gian, thuộc loại tự sự bằng văn vần: nội dung chính là kể lại sự vật, sự việc hoặc sự kiện lịch sử. Vè thường dùng thơ bốn chữ, năm chữ, lục bát hoặc thơ tự do^[2]. Nguyễn Thị Kim Ngân (2009) nhắc rằng Vũ Ngọc Phan, trong cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, từng cho vè chỉ "phổ biến ở miền Bắc và miền Trung". Bà cho nhận định này chưa thỏa đáng vì tư liệu sưu tầm lúc đó chưa đầy đủ: các công trình sưu tầm gần đây cho thấy vè cũng phát triển ở miền Nam, nhất là vè về cá, chim, hoa, trái, bánh, rau, kiến và vè "nói ngược"^[3]. Bà cũng nêu sự khác nhau về thể thơ theo vùng: ở Nghệ Tĩnh, các bài hát dặm vè như Vè đi lính, Vè chồng chung hay Vè gái góa thuộc thể năm chữ, còn vè về cá, chim, hoa, trái của miền Nam hầu như chỉ dùng thể bốn chữ^[3].

Bộ sưu tập Vè Nam Bộ

Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng (2023), bộ Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ có tập Vè Nam Bộ do Huỳnh Ngọc Trảng và Phạm Thiếu Hương biên soạn, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành, dày khoảng 1.800 trang chia thành ba quyển. Đây là một trong ba tập đã ra của dự án bảy tập do Quỹ Hoa Sen tài trợ, cùng với Truyện kể dân gian Nam Bộ và Ca dao – Dân ca Nam Bộ. Sách xếp vè thành các nhóm như vè kể vật, kể việc; vè lao động sản xuất và sinh hoạt; vè giáo huấn, phê phán thói hư tật xấu; vè về thực trạng xã hội phong kiến, thuộc địa; vè yêu nước chống thực dân, đế quốc; và thơ rơi, nói thơ cùng các biến thể^[1]. Các tác giả coi vè là "báo chí truyền miệng", phản ứng nhanh với những sự kiện lớn của địa phương, được diễn đọc theo nhiều điệu nói thơ và có khi được lồng vào hát sắc bùa, hát bóng rỗi hay hát bội^[1].

Vè kể vật miền Tây

Ở đồng bằng Tây Nam Bộ có loại vè miêu tả, liệt kê hoặc gọi tên các vật quen thuộc, được giới nghiên cứu gọi là vè kể vật: vè bánh, vè hoa quả, vè rau, vè tôm, vè cá, vè chim chóc^[2]. Hình thức chung là các dòng bốn chữ có vần chân và vần lưng, mở đầu bằng công thức "Nghe vẻ nghe ve…" rồi nêu tên bài vè; sau đó từng cặp câu theo mô hình đặc điểm của vật, từ nối, tên vật, với các từ nối như "là", "đó là", "thiệt là", "chính là"^[2]. Chẳng hạn cặp "Dài lưng hẹp nách / Là cá lòng tong" gợi dáng con cá rồi mới gọi tên nó^[3].

Nguyễn Thị Kim Ngân mô tả bố cục đầy đủ của một bài vè gồm ba phần là mào đầu, kể và kết, nhưng nhiều bài chỉ có mào đầu và phần kể, thậm chí chỉ có phần kể^[3]. Bà khảo sát 14 lời đồng dao trong tập Đồng dao Việt Nam (Nguyễn Nghĩa Dân, 2008): 4 lời về cá, 4 về chim, 3 về trái cây, 2 về hoa và 1 về rau. Tính chung, các lời này kể ra hơn hai trăm loài cá, khoảng bảy chục loài trái cây, năm chục loài hoa, hơn bốn chục loài chim và hàng chục loài rau. Mỗi bài thường kể không dưới mười loài, và mỗi lời ca như cố lập một "kỷ lục" về sức kể: một lời kể tới 228 loài cá trong 114 dòng bốn chữ, một lời khác kể 37 loài hoa trong 74 dòng. Vì thế loại vè này dễ chuyển thành đồng dao, tức lời hát của trẻ em^[3].

Thủ pháp nghệ thuật

Lê Thị Thanh Hồng và Trần Văn Tuấn (2017) cho rằng lời vè không trau chuốt, bóng bẩy như ca dao, dân ca nhưng có nét riêng nhờ khéo khai thác đặc điểm của tiếng Việt^[2]. Thủ pháp thứ nhất là dùng từ đồng nghĩa: đặt cạnh nhau từ Hán Việt và từ thuần Việt, từ toàn dân và từ địa phương, hoặc tách hai yếu tố của một từ ghép ra hai câu; theo hai tác giả, cách tách này hầu như chỉ gặp ở vè^[2]. Thủ pháp thứ hai là dùng từ đồng âm: mượn đặc điểm của con vật này để tả loài cá trùng tên, như cá heo, cá ngựa, cá chim, cá dứa, hoặc gợi liên tưởng kín đáo, như "bánh canh" với chú lính canh gác^[2]. Thủ pháp thứ ba là miêu tả hình dáng, kích thước, màu sắc; vì mỗi câu chỉ có bốn chữ nên người kể chọn đặc điểm dễ nhận ra nhất^[2]. Ngoài ra có bài kết cấu theo kiểu thắt – mở hoặc nói ngược^[2].

Cùng một vật có thể xuất hiện trong nhiều bài với những cách nói khác nhau: cá cơm được gọi bằng "no lòng phỉ dạ", "kẻ đợi người chờ" hay "ăn mập mà tốt", tạo thành một trường liên tưởng quanh chữ "cơm"^[2].

Giá trị và giới hạn

Cả hai nhóm tác giả đều nhìn vè kể vật như tấm gương của sản vật địa phương. Lê Thị Thanh Hồng và Trần Văn Tuấn viết rằng nội dung chính của những bài này là phô bày sự phong phú của sản vật vùng mình, và loại vè này ít được giới nghiên cứu nhắc tới^[2]. Nguyễn Thị Kim Ngân lưu ý lời vè hiếm khi cung cấp thông tin có giá trị khoa học về từng loài; điều được coi trọng là cách kể tươi, hóm và thú vị, tức giá trị thẩm mỹ^[3]. Cần nhớ rằng các số liệu của bà chỉ dựa trên một mẫu nhỏ gồm 14 lời đồng dao; ngoài ra các nguồn của bài này mới bàn vè kể vật, chưa bàn các nhóm vè thế sự, vè lịch sử hay vè ở các vùng khác.