Truyền thuyết ao Bà Om của người Khmer (Trà Vinh)

Một địa danh, nhiều bản kể

Ao Bà Om nằm cạnh Quốc lộ 53, cách trung tâm thành phố Trà Vinh khoảng 5 km về phía tây nam. Ao có dạng gần vuông nên dân gian còn gọi là Ao Vuông, xung quanh là những hàng sao, dầu cổ thụ rễ trồi lên mặt đất, theo Báo Pháp luật Việt Nam^[1]. Theo VOV, tên gốc tiếng Khmer là "Srah Ba Om", trong đó "Srah" nghĩa là ao còn "Ba Om" là tên một người phụ nữ Khmer^[3].

Báo Pháp luật Việt Nam cho biết có nhiều truyện dân gian giải thích tên ao, và hầu hết xoay quanh ba chủ đề: lý giải tên ao, lý giải việc người nam đi cưới người nữ, và lý giải vì sao người Khmer có tục theo họ mẹ^[1].

Bản kể thi đào ao

Ở bản được kể nhiều nhất, vùng đất Trà Vinh mỗi mùa hạn đều thiếu nước ngọt, ruộng khô cằn. Một ông hoàng trấn nhậm trong vùng quy tụ dân đào ao tìm nước. Đúng lúc ấy, trong vùng lại có cuộc tranh cãi giữa đàn ông và đàn bà về chuyện ai phải đi cưới ai và ai chịu phí tổn lễ cưới, nên ông hoàng chia hai bên nam nữ thi đào ao: bên nào đào sâu, lớn và xong trước thì thắng, bên thua phải đi cưới bên kia. Cuộc thi bắt đầu khi trời tắt nắng và dừng lúc sao Mai mọc; bên nam đào ao tròn ở phía tây, bên nữ đào ao vuông ở phía đông^[1].

Bên nữ do bà Om chỉ huy, thấy khó thắng sức đàn ông nên vừa đào vừa ca múa để dụ các chàng bỏ việc sang xem. Quá nửa đêm, bà cho chặt một cây tre dài, treo đèn lồng cắm ở hướng đông; bên nam tưởng là sao Mai nên rủ nhau về nghỉ, trong khi bên nữ đào đến sáng. Khi biết bị lừa thì đã muộn, bên nam đành chịu thua. Nhớ người phụ nữ mưu trí, người ta lấy tên bà đặt tên ao^[1]. VnExpress kể gần giống nhưng ở bối cảnh xứ Thủy Chân Lạp và ghi rằng bên nam chủ quan nên đào ao nông cạn, sớm bị lấp; bà Om thắng thì giành được quyền chọn chồng^[2].

Các dị bản khác

Một bản khác nói thời xưa có hoàng tử tên Pa-tu-ma-vông, tính độc đoán, bắt dân dâng gái đẹp và đặt luật đàn bà phải đem lễ vật đi cưới đàn ông. Chỉ một cô gái xinh đẹp phản đối, và hoàng tử mở cuộc thi đào ao để lấy lòng nàng; cuộc thi diễn ra tương tự, bên nữ nhờ mưu trí giành phần thắng^[1].

Bản thứ ba kể ông Lũy và bà Om có một người con gái, ai cũng muốn đặt tên con theo họ mình nên thi tài: ông đắp lũy, bà đào ao, và bà Om thắng nên con gái được đặt theo họ mẹ. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết bản này được nhiều người tin là có thật vì cách ao ngày nay khoảng 5 km về phía tây có bờ lũy nay thành con đường nông thôn, và vì phù hợp với tục đặt tên con theo họ mẹ của người Khmer xưa, cho đến thời Pháp thuộc mới chuyển sang lấy họ cha^[1]. Đây là cách giải thích của bài báo, chưa có nguồn nào khác kiểm chứng.

Ý nghĩa và cách đọc

VOV viết rằng nhờ mưu trí, phụ nữ thắng cuộc và chiếc ao mang tên người đại diện được lưu truyền như biểu tượng của trí tuệ, đoàn kết^[3]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi cho rằng danh thắng gắn với truyền thuyết của người Khmer, phản ánh sự phong phú, đa dạng của văn hóa dân gian bản địa; cũng trong bài này, xã hội Khmer được nhận xét là còn tồn tại nhiều tàn dư mẫu hệ^[4]. Báo Pháp luật Việt Nam còn nhận xét rằng, dù có yếu tố huyền thoại, các câu chuyện ghi dấu những gian khổ của cha ông thuở đi khai phá đất phương Nam^[1].

Ao Bà Om trong đời sống Khmer

Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, danh thắng có hình vuông, rộng hơn 300 ha gồm ao, bờ và rừng cây cổ thụ; ao nước ngọt ở giữa rộng khoảng 15 ha, sâu khoảng 2 m, quanh ao có khoảng 500 cây sao, dầu hàng trăm tuổi^[4]. Số liệu diện tích khác nhau giữa các nguồn: Báo Pháp luật Việt Nam ghi khuôn viên ao khoảng 100.000 m², VnExpress ghi ao dài khoảng 500 m, rộng 300 m^[1][2]. Về hạng di tích, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi ghi được công nhận cấp quốc gia năm 1994, còn VnExpress ghi năm 1996^[2][4].

Bên ao có bảo tàng văn hóa Khmer và chùa Âng. Ao là nơi diễn ra lễ hội Ok Om Bok, lễ tạ ơn Mặt Trăng của người Khmer vào đêm rằm tháng 10 âm lịch, với rước đèn, múa mặt nạ, giã cốm dẹp và các hoạt động dân gian^[2][3]. Trà Vinh nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.