Trang phục và nghệ thuật thêu của người Dao Đỏ

Bộ y phục của phụ nữ Dao Đỏ

Theo VietnamPlus, ở Tuyên Quang có khoảng 90.600 người Dao thuộc 9 ngành; người Dao Đỏ sống tập trung ở các xã Sơn Phú, Sinh Long, Năng Khả (huyện Na Hang) và xã Thổ Bình (huyện Lâm Bình)^[1]. Với người Dao Đỏ, trang phục là một trong những dấu hiệu đầu tiên để nhận biết và phân biệt họ với các dân tộc khác^[1].

Bộ trang phục truyền thống của phụ nữ gồm áo, quần, khăn vấn đầu, thắt lưng và đồ trang sức. Mỗi bộ có năm màu cơ bản là đỏ, xanh, trắng, vàng, đen, trong đó màu đỏ chiếm phần chủ yếu^[1]. Báo Lào Cai liệt kê cấu trúc hiện nay gồm khăn đỏ đội đầu, áo dài xẻ tà, yếm, thắt lưng, quần và xà cạp^[3].

Vải lanh nhuộm chàm

Theo VietnamPlus, người Dao Đỏ thường dùng vải lanh nhuộm chàm để may áo. Cao chàm được làm từ cây chàm ngâm và lọc, thêm vôi bột và nước tro bếp, rồi hòa với nước đun sôi cùng lá ngải. Đồng bào nhuộm vào tháng 7, tháng 8 vì trời khô ráo, vải mau khô và bắt màu tốt; để được màu chàm như ý thường phải nhuộm và phơi nhiều lần, mất từ 20 ngày trở lên^[1].

Phụ nữ thường mặc áo dài màu đen hoặc chàm, thêu kín họa tiết bằng chỉ đỏ ở phần nẹp cổ liền ngực; hai đầu nẹp ngực đính chuỗi hạt cườm và tua đỏ. Bên trong là áo con giống yếm, thêu đường chỉ trắng hoặc vàng^[1]. Báo Lào Cai cho biết kỹ thuật thêu gồm thêu chữ thập và thêu luồn hạt, làm nổi sắc đỏ trên nền chàm xanh đen^[3].

Thêu theo trí tưởng tượng

Phụ nữ Dao Đỏ không thêu theo mẫu có sẵn mà thêu theo trí tưởng tượng, lấy mô típ từ hoa lá, cỏ cây, rừng núi, muông thú^[1]. Chị La Thị Chạn ở Bản Ba (xã Trung Hà, huyện Chiêm Hóa) kể với Báo Pháp luật Việt Nam rằng hoa văn gồm hình cây thông, chữ thập, quả trám, dấu chân hổ, răng cửa và cả hình người mặc váy^[2]. Ở chiếc quần, nửa trên màu đen tuyền không hoa văn, nửa dưới mới thêu các hình vuông, chữ nhật, cây thông, quả trám; khăn đội đầu có hình cây vạn hoa, hình cách đoạn, hình vết hổ^[1].

Chi tiết trang phục khác nhau theo từng địa phương. Theo VietnamPlus, ở Hùng Mỹ, Phúc Sơn (Chiêm Hóa) chuỗi quả bông len đỏ có 9 quả kích cỡ lớn, ở Sơn Phú (Na Hang) có 11 quả nhỏ hơn, còn ở Bạch Xa, Tân Thành, Minh Khương (Hàm Yên) chỉ có tua rua đỏ quanh viền áo trước ngực^[1]. Đặng Thùy Trang gọi những quả bông len đỏ đính từ vai đến thắt lưng là dấu hiệu phân biệt người Dao Đỏ với các nhóm Dao khác^[5].

Con gái học may vá, thêu thùa từ chín, mười tuổi. Trước khi về nhà chồng, cô gái thường được ở nhà tập trung hoàn thành bộ trang phục của riêng mình; bộ trang phục theo họ suốt đời và được chôn theo khi qua đời để tổ tiên đón nhận^[1]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, một bộ có khi mất cả năm để hoàn thiện; nếu dành toàn bộ thời gian chỉ để thêu thì mất chừng 3-4 tháng^[2].

Màu đỏ và ý nghĩa hoa văn

VietnamPlus ghi lại quan niệm của người Dao Đỏ rằng màu đỏ mang lại hạnh phúc, may mắn, đầy đủ và tạo năng lượng tích cực cho con người^[1]. Theo Đặng Thùy Trang, màu đỏ xuất hiện trên trang phục của mọi thành viên, từ phụ nữ, nam giới, trẻ em đến thầy cúng, và gắn với ý niệm bảo vệ và kết nối với tổ tiên; cô dâu đội mũ khung tre phủ khăn đỏ thêu kín, che mặt^[5].

Báo Lào Cai (2026) ghi lại cách giải thích của phụ nữ ở thôn Khe Dẹt (xã Phong Dụ Thượng) và thôn Làng Đung (xã Khánh Hòa): chim tượng trưng cho khát vọng vươn cao, ngựa biểu trưng cho sức mạnh và sự bền bỉ, mèo gợi sự ấm áp sum vầy, còn cây thông thể hiện mong ước về sức khỏe, ý chí và nghị lực^[4]. Đây là lời giải thích của từng người thêu và từng tác giả; các nguồn không đưa ra một bảng ý nghĩa thống nhất cho mọi họa tiết.

Di sản và những thay đổi hiện nay

Nghệ thuật trang trí trên trang phục truyền thống của người Dao Đỏ ở Tuyên Quang được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam kể phụ nữ Dao Đỏ thêu để bán theo đơn đặt hàng của các trường nội trú và ở chợ phiên, và cho khách thuê chụp ảnh^[2].

Theo Báo Lào Cai, người Dao Đỏ ở Tả Phìn nay dùng len công nghiệp và vải dệt máy thay cho việc tự trồng bông, dệt vải; máy may được dùng ở khâu ráp trang phục nhưng các chi tiết đặc trưng vẫn thêu tay. Cộng đồng còn làm túi xách, ví, khăn quàng, mũ từ chất liệu và hoa văn truyền thống cho du khách, và phân biệt đồ thường ngày giản lược với đồ nghi lễ cầu kỳ hơn^[3]. Đặng Thùy Trang nhận xét đô thị hóa và vải công nghiệp giá rẻ khiến giới trẻ chuộng áo sơ mi, quần âu, nhưng màu đỏ vẫn giữ vai trò trong các nghi lễ như lễ cấp sắc, lễ hội Bàn Vương và thờ cúng tổ tiên^[5].