Trang phục của người Lô Lô (Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa)

Hai nhánh Lô Lô và địa bàn cư trú

Theo Báo Nhân Dân, người Lô Lô ở Việt Nam có quan hệ mật thiết với người Di ở Trung Quốc. Họ đến Việt Nam đầu tiên ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc (Hà Giang) và Phong Thổ (Lai Châu), sau đó một bộ phận ở Hà Giang sang Bảo Lạc (Cao Bằng). Dân tộc gồm nhóm Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa, ngoài ra còn có nhóm Lô Lô Trắng; dân số tính đến 1/4/2019 là 4.827 người^[1]. Ở Hà Giang, Lô Lô Đen tập trung ở xã Lũng Cú, còn Lô Lô Hoa đông hơn, sống ở các xã Lũng Táo, Sủng Là (huyện Đồng Văn) và huyện Mèo Vạc. Tạp chí Công Thương viết hai nhóm chỉ khác nhau về trang phục, còn tiếng nói, phong tục tập quán không khác biệt^[2].

Y phục của phụ nữ

Báo Nhân Dân liệt kê y phục nữ gồm khăn, áo, quần, tạp dề, dây lưng, xà cạp, váy và giày. Khăn của phụ nữ Lô Lô ở Hà Giang màu đen hoặc chàm, nhiều họa tiết ở hai đầu và chính giữa; ở Cao Bằng có khăn trắng và khăn đen, không trang trí thêu tua hay hoa văn^[1]. Theo Tạp chí Công Thương, phụ nữ Lô Lô Đen mặc áo cổ vuông chui đầu có mảng hoa văn hình chim vòng quanh thân áo, tay áo rộng ghép nhiều vòng vải màu; phụ nữ Lô Lô Hoa mặc áo cánh cổ tròn xẻ ngực, tay cũng ghép vòng vải màu, và mặc quần ống trang trí hoa văn^[2].

Báo Nhân Dân mô tả váy là điểm nhấn của bộ trang phục Lô Lô Đen, chia ba lớp: ngoài cùng là dải tua rua gắn chùm bông len, lớp thứ hai là tấm vải quấn chắp nhiều mảng hoa văn (phổ biến là hoa văn pá pú), trong cùng là váy xèo xếp ly đen. Nam giới mặc quần áo vải đen, áo kiểu tứ thân cài khuy bên nách phải, quấn khăn chàm^[1]. Theo khảo sát của Phạm Thị Hạnh, ở xóm Lô Lô Chải (xã Lũng Cú) phụ nữ nay chỉ mặc váy lụa hoặc nhung đen trong ngày lễ hội và khi khâm liệm, váy không trang trí hoa văn; quần của phụ nữ Lô Lô Đen Hà Giang có ống rộng, khác với nhóm cùng tộc ở Cao Bằng và Lai Châu vốn dùng váy ống màu chàm. Tạp dề có hai loại: loại thường ngày và loại dùng trong lễ hội, gọi là du thúa^[3].

Chắp vải và thêu

Cả hai nhóm đều phối hợp chắp vải màu có thêu. Người Lô Lô Hoa dùng kỹ thuật chắp hình vải màu nhiều hơn, còn người Lô Lô Đen thêu nhiều hơn, xen với chắp vải, nên bố cục thoáng và nhẹ hơn. Họ thêu mà không dùng khung, chỉ cầm miếng vải trên tay^[2]. Một bộ quần áo cần khoảng 10 m vải: 2 m may khăn, 1,2 m may yếm, gần 5 m may áo và gần 3 m may quần. Màu chủ đạo là đỏ, cam, vàng; mọi khâu từ cắt may, ghép vải, thêu, gắn tua len đến đính cườm đều làm thủ công, và một bộ có thể mất 2-3 năm^[2].

Con gái được bà, mẹ dạy khâu vá, thêu thùa từ nhỏ, khi về nhà chồng phải mang theo ít nhất một bộ váy áo^[2]. Phạm Thị Hạnh ghi nhận người Lô Lô không có nghề đúc và chạm bạc, trang sức trước đây chủ yếu mua của người Hoa hoặc người Mông, nhưng vẫn là món không thể thiếu trong lễ vật nhà trai tặng con dâu^[3].

Ghi danh và gìn giữ

Theo Tạp chí Công Thương, năm 2022 tri thức dân gian nghề thủ công truyền thống "Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lô Lô Đen" được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]. Cũng bài này cho biết nghề thêu ở thôn Sảng Pả A (thị trấn Mèo Vạc) được chính quyền khôi phục từ năm 2013 với Hợp tác xã Thêu thổ cẩm dân tộc Lô Lô, lúc đầu 16 thành viên, nay 24 thành viên và khoảng 40 sản phẩm như quần áo, túi xách, gối, khăn; ở Lô Lô Chải, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh hỗ trợ lập tổ hợp tác thêu dệt trang phục với 27 thành viên^[2].

Từ trước đó, mối lo mai một đã được nêu. Báo Nhân Dân năm 2007 kể ở xóm Sảng Pả A khi ấy chỉ còn khoảng chục người biết thêu, các cô gái chủ yếu mặc những bộ váy áo cắt ghép vải; vải chàm dệt nhuộm thủ công và chỉ thêu bền màu như xưa cũng khó kiếm^[4].