Trang phục màu đỏ của người Pà Thẻn

Người Pà Thẻn và bộ y phục nữ

Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2015), có khoảng 6 nghìn người Pà Thẻn sống rải rác trên lưng chừng các đỉnh núi cao phía Bắc, ở Tuyên Quang và Hà Giang (trong đó có huyện Quang Bình)^[1]. Báo Văn hóa xếp người Pà Thẻn vào ngữ hệ Mông - Dao, các dân tộc trong ngữ hệ này đều có trang phục sặc sỡ^[2]. Đoàn Thị Mỹ Hương viết nhiều học giả thống nhất người Pà Thẻn có nhiều nét tương đồng với người Mông và người Dao, là kết quả di cư từ Trung Hoa sang Việt Nam khoảng trên 200 năm trước^[4]. Báo Pháp luật Việt Nam cũng lưu ý không ít người nhìn qua dễ nhầm trang phục Pà Thẻn với trang phục Dao, Mông^[1].

Theo Đoàn Thị Mỹ Hương, bộ trang phục đầy đủ của phụ nữ gồm áo lớp trong và lớp ngoài, váy có cạp và gấu trang trí hoa văn, khăn, yếm, thắt lưng và phụ kiện^[4]. Áo hai vạt, vạt phải đè chéo lên vạt trái^[2], may bó sát, nẹp ngực viền vải xanh, đen, trắng^[1]. Váy ống nhiều tầng, theo Báo Văn hóa giống váy đụp của người Kinh nhưng gấp nhiều nếp^[2]. Thắt lưng có màu đen hoặc trắng, màu trắng dùng cho lễ hội; xà cạp làm hai lớp vải; phụ nữ đeo vòng bạc ở cổ và gắn hàng đồng tiền xu trước ngực^[2].

Khăn đội đầu

Báo Pháp luật Việt Nam coi khăn đội đầu là phần không thể thiếu dù váy áo vẫn quan trọng nhất. Khăn quấn nhiều lớp và khâu cố định như khăn xếp của người Kinh, rộng khoảng 20-30 cm, dài khoảng 400-500 cm, hai bên có tua nhiều màu buông dài; ngày nay khăn được rút ngắn và thu hẹp cho nhẹ^[1]. Báo Văn hóa mô tả chiếc khăn to như chiếc nón, có những sợi vải bông nhiều màu buông hai bên má^[2].

Dệt, ghép vải và việc học của con gái

Theo truyền thống ở Bắc Quang, thiếu nữ chuẩn bị đi lấy chồng phải tự thêu, dệt bộ khăn, váy, áo cùng chăn gối để mang về nhà chồng; bộ trang phục thể hiện sự chăm chỉ, tỉ mỉ của người con gái và là điều chàng trai để ý khi chọn vợ^[1][2]. Một bộ hoàn chỉnh mất từ ba đến bốn tuần theo Báo Pháp luật Việt Nam, còn Báo Văn hóa viết có thể mất hàng tháng trời^[1][2].

Báo Nhân Dân ghi lại lời một nghệ nhân ở xã Tân Bắc (huyện Quang Bình): người Mông, người Dao thường dệt tấm vải một màu rồi mới thêu hoa văn, còn người Pà Thẻn dệt hoa văn nhiều màu ngay trên khung cửi; sau đó họ cắt nhỏ các loại vải đỏ, trắng, xanh, đen để ghép với những mảnh vải thêu hoa văn^[3]. Nguyên liệu xưa là lanh, bông và sợi thảo mộc tự sơ chế, nhuộm; nay chủ yếu là sợi len và chỉ thêu^[3].

Sắc đỏ và biểu tượng

Theo Báo Nhân Dân, người Pà Thẻn quan niệm màu đỏ là màu lửa, của niềm tin và ánh sáng, thần lửa là vị thần thiêng liêng, nên trang phục nữ lấy màu đỏ làm chủ đạo, kết hợp hoa văn như hình con chó, hình đầu người, hình rắn nước, hình chữ A^[3]. Đoàn Thị Mỹ Hương cho biết màu đỏ chiếm phần lớn trên trang phục, được ví như màu chim lửa; chiếc thắt lưng trắng có tám tua tượng trưng cho tám dòng họ của người Pà Thẻn, hoa văn thêu tượng trưng các tầng trời, thế giới con người và tầng âm ti^[4].

Tác giả này đặt giả thuyết rằng bộ màu đỏ, đen, trắng, vàng, xanh mang "âm hưởng" quan niệm ngũ hành, và rằng sắc đỏ của phụ nữ quanh đống lửa góp phần tăng tính thiêng cho lễ nhảy lửa do đàn ông thực hiện^[4]. Đây là một cách đọc của nhà nghiên cứu, không phải kết luận chung của mọi nguồn.

Gìn giữ

Phụ nữ Pà Thẻn mặc trang phục vào dịp lễ Tết, lễ cưới, ngày hội văn hóa^[2]. Đoàn Thị Mỹ Hương lo ngại vải dệt công nghiệp in hoa văn, khăn quàng lông và giày cao gót đang thay dần thổ cẩm và phụ kiện thêu tay^[4]. Báo Nhân Dân cho biết ở xã Tân Bắc có Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Pà Thẻn bán sản phẩm trong và ngoài nước, nghề dệt và lễ hội nhảy lửa đem lại nguồn thu qua du lịch^[3]; lễ hội nhảy lửa đã được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[4].