Dân tộc Pà Thẻn

Tên gọi và nguồn gốc

Pà Hưng là tên tự gọi của người Pà Thẻn theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo^[1]. Theo truyền thuyết, tổ tiên họ từ vùng Than Lô (Trung Quốc) đến Việt Nam khoảng 200-300 năm trước, cùng người Dao vượt biển^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng ghi các bô lão vẫn kể cho con cháu nghe câu chuyện tổ tiên vượt biển để di cư sang Việt Nam^[2]. Bảo tàng xếp người Pà Thẻn vào nhóm ngôn ngữ Mông - Dao, cùng với người Mông và người Dao^[4].

Địa bàn cư trú

Theo điều tra năm 2019, người Pà Thẻn có 8.248 người^[1][2]. Họ cư trú ở vùng Tuyên Quang và vùng Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang^[1]. Bảo tàng ghi cụ thể hơn: ở Hà Giang cũ là các huyện cũ Bắc Quang và Quang Bình, ở Tuyên Quang là các huyện cũ Chiêm Hóa, Yên Sơn và Lâm Bình^[2]. Báo Nhân Dân cho biết người Pà Thẻn ở Tuyên Quang sống chủ yếu tại thôn Thượng Minh (xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình cũ) và xã Linh Phú (huyện Chiêm Hóa cũ), khoảng 840 nhân khẩu^[3]. Cùng với người Dao, họ chủ yếu sống ở vùng núi giữa^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Pà Thẻn thuộc ngữ hệ Mông - Dao^[1]. Nhiều người Pà Thẻn biết đọc, viết chữ Nôm Tày, Nùng^[1]. Các nguồn đã đọc không nêu bộ chữ riêng của dân tộc này.

Kinh tế truyền thống

Trước kia người Pà Thẻn chủ yếu làm nương rẫy theo lối phát đốt, chọc lỗ tra hạt, với các công cụ như rìu, cuốc, dao. Cây trồng gồm lúa, ngô, rau, đậu, khoai sọ, khoai môn^[1]. Bảo tàng nhận xét phần lớn các dân tộc nhóm Mông - Dao làm nương du canh, một bộ phận làm ruộng nước^[4]; chú thích ảnh của Bảo tàng cũng có cảnh phụ nữ Pà Thẻn cấy lúa ở Hà Giang năm 1997^[2].

Khi mất mùa hoặc giáp hạt, người dân vẫn lên rừng đào củ mài, củ nâu nên hái lượm có vai trò đáng kể. Nghề dệt có từ lâu đời, sản phẩm được nhiều dân tộc xung quanh ưa chuộng; đàn ông thường đan lát, làm mộc. Họ nuôi trâu, bò, dê, lợn, gà để lấy sức kéo, làm thực phẩm và phục vụ nghi lễ^[1].

Về ăn uống, người Pà Thẻn chủ yếu ăn cơm tẻ, ngày hai bữa chính, thích món luộc hoặc xào. Gánh là phương tiện vận chuyển chính^[1].

Nhà ở

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, tùy nơi, người Pà Thẻn ở nhà sàn, nhà nền đất hoặc nhà nửa sàn nửa nền đất; nhiều nơi nay đã dựng nhà cột kê khang trang, vững chắc^[1]. Trong khi đó Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi người Pà Thẻn ở nhà trệt^[4].

Trang phục

Trang phục phụ nữ gồm áo, váy, khăn trong và khăn ngoài, màu sắc sặc sỡ, giữ nhiều yếu tố riêng; một số họa tiết gần giống người Dao. Dệt thổ cẩm là truyền thống của họ^[1]. Bảo tàng giải thích màu đỏ chiếm ưu thế vì lửa tượng trưng cho màu đỏ, ánh sáng và thần lửa linh thiêng, nên phụ nữ Pà Thẻn chọn đỏ làm màu chủ đạo^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ xóm giềng giữ vai trò chủ đạo: các gia đình giúp đỡ nhau và đổi công lao động vào lúc thời vụ. Trong một bản thường có nhiều dòng họ cùng cư trú, thường có một dòng họ lớn nhất. Người Pà Thẻn có tám họ gốc và một số họ của người Dao (Bàn, Triệu); mỗi họ chia thành nhiều chi họ, gắn với truyền thuyết riêng^[1]. Những người cùng họ được coi là cùng tổ tiên và không kết hôn với nhau^[1][4].

Gia đình một vợ một chồng bền vững; rất hiếm người chồng lấy vợ hai, vợ chồng ít ly dị. Từ dạm hỏi đến lễ cưới phải qua nhiều nghi lễ. Có hai hình thức ở rể: ở rể tạm thời (tối đa 12 năm) và ở rể đời, khi người con rể sang ở hẳn bên nhà vợ và con mang họ mẹ^[1]. Theo chú thích ảnh của Bảo tàng, trong đám cưới có chiếc lồng gà đựng đồ sính lễ được trang trí riêng (Hà Giang, 2005)^[2].

Khi có người mất, người nhà bắn ba phát súng báo hiệu rồi khâm liệm. Con gái đã có chồng mang lễ vật đến phúng viếng, mỗi người khoảng một con lợn nặng chừng 25 kg; nhà nghèo chỉ cần bảy con gà trống. Quan tài làm từ thân cây khoét rỗng, bên trong đổ gạo rang, phủ giấy bản trước khi đóng chốt và hạ huyệt^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Pà Thẻn tin vào siêu linh và vạn vật có linh hồn, chia thành thần, ma lành (thần trên trời, tổ tiên, thổ địa) và ma dữ (ma sông, ma suối, ma của người chết bất đắc kỳ tử). Họ chủ yếu thờ tổ tiên trong nhà; bàn thờ là tấm gỗ hình chữ U lộn ngược, trên đặt một bát hương và một bát nước lã^[1]. Họ dùng âm lịch trong sản xuất và đời sống, ăn Tết Nguyên đán như các dân tộc khác ở vùng Đông Bắc^[1].

Nghi lễ nông nghiệp gồm lễ cúng trước khi tra hạt và lễ cúng cơm mới. Theo truyền thuyết, lúa do chó, mèo, lợn lấy trộm giống từ trời nên khi cúng cơm mới phải cho ba con vật này ăn trước. Khi hạn hán kéo dài, dân bản tổ chức lễ cầu mưa^[1].

Thần lửa là vị thần tối cao được người Pà Thẻn tôn thờ, và cuối năm họ tổ chức lễ nhảy lửa để bày tỏ lòng thành kính^[2]. Theo báo Nhân Dân, lễ thường diễn ra vào giao thời giữa năm cũ và năm mới, hoặc vào vụ thu hoạch lúa mùa tháng 10, tháng 11 âm lịch, để tạ ơn thần linh phù hộ mùa màng, xua ma tà và cái lạnh mùa đông. Thầy cúng mời thần linh về nhập vào các học trò; đống lửa lớn được đốt thành than đỏ rực, những người tham gia lần lượt nhảy vào, dùng cả tay và chân trần đảo than cho đến khi tàn lửa. Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; ngày 26/9/2023, huyện Lâm Bình (cũ) tổ chức lễ đón nhận chứng nhận tại xã Hồng Quang^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Đời sống văn nghệ của người Pà Thẻn phong phú với ca hát, thổi sáo và các trò chơi dân gian. Vốn văn nghệ dân gian được giữ gìn và phát triển; âm nhạc và nhạc cụ đã được nâng cao rồi biểu diễn trên sân khấu^[1]. Các nguồn đã đọc không nêu tên làn điệu hay truyện kể cụ thể.