Nghệ thuật vẽ sáp ong trên vải lanh của người Mông (Yên Bái)

Người Mông và vải lanh

Theo VietnamPlus, bên cạnh làm nông nghiệp, người Mông có các nghề chạm bạc, đúc đồng, dệt lanh và thêu hoa văn thổ cẩm. Váy áo, thắt lưng, khăn cuốn đầu, xà cạp của họ được trang trí bằng ghép vải màu và vẽ sáp ong, với các hoa văn chính như chữ thập, chữ đinh, ô hình quả trám và hình tam giác^[2]. Theo quan niệm của người Mông, con gái phải biết trồng lanh, dệt vải, se lanh, in sáp và làm thổ cẩm, nên kỹ thuật vẽ sáp ong được phụ nữ giữ gìn qua nhiều đời^[1].

Chuẩn bị vải và sáp

VietnamPlus mô tả sợi lanh được cắt về, phơi khô, giã cho mềm rồi nối sợi; sau đó ngâm với tro bếp (tro trắng, đốt từ củi nghiến, càng trắng thì sợi càng trắng), dệt trên khung cửi, rồi giặt, phơi kỹ và làm phẳng, bóng mặt để bám màu tốt hơn^[2]. Sáp ong gồm hai loại: sáp non màu vàng và sáp già màu đen; sau khi lấy hết mật, người ta nấu chảy và trộn hai loại với nhau^[2][3]. Sáp phải giữ nóng để không khô khi vẽ; các nguồn nêu nhiệt độ khác nhau, khoảng 60°C theo VietnamPlus và 70-80°C theo Báo Tin tức và Dân tộc^[2][3].

Vẽ sáp và nhuộm chàm

Công cụ gồm chảo sắt nhỏ, bút vẽ, vải lanh, sáp ong và nước chàm. Bút có thân tre hoặc gỗ dài khoảng 7-10 cm, đầu kẹp các lá đồng nhỏ hình tam giác (nguồn mô tả hai hoặc ba lá); ngòi càng mỏng nét hoa văn càng đẹp^[1][2][3]. Người vẽ ngồi bên bếp lửa, nhúng bút vào chảo sáp đặt trên than hồng, kẻ các đường nét trên vải; vải được cuộn qua một tấm ván nhẵn, vẽ đến đâu cuộn đến đó để tránh bẩn^[2]. Người vẽ không dùng mẫu có sẵn mà tự sáng tạo hoa văn^[1][2].

Hai công đoạn chính của một tấm vải là vẽ họa tiết bằng sáp và nhuộm chàm; khi cho vải vào nồi nước sôi và khuấy, sáp tan ra, chỉ còn hoa văn trên nền vải, sau đó vải được phơi khô, có thể thêu chỉ màu rồi may thành bộ trang phục hoàn chỉnh^[2][3]. Các nguồn mô tả thứ tự giữa bước nhuộm chàm và bước gỡ sáp không hoàn toàn giống nhau.

Hoa văn và ý nghĩa

Theo Báo Tin tức và Dân tộc, hoa văn do sự sáng tạo của từng người vẽ, thể hiện mong ước ấm no, hạnh phúc; chị Thào Thị Lâu ở huyện Mù Cang Chải kể mình học vẽ sáp từ bà và mẹ từ năm 10 tuổi, và cho rằng việc tự vẽ hoa văn để may trang phục thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Mông, đồng thời là cách giao tiếp với thần linh, cầu mong cuộc sống tốt lành^[3]. Các nguồn trên không giải thích ý nghĩa biểu tượng riêng của từng họa tiết.

Di sản và bảo tồn

Ngày 10/11/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng ký Quyết định số 3413/QĐ-BVHTTDL, đưa "Nghệ thuật dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải của người Mông" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình tri thức dân gian; địa bàn là các huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu và Văn Chấn, tỉnh Yên Bái (nay thuộc tỉnh Lào Cai)^[1]. VietnamPlus cho biết huyện Mù Cang Chải dự kiến tổ chức lễ đón nhận di sản ngày 23/12 cùng hội thi vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải, và ba huyện đưa việc bảo tồn gắn với du lịch vào kế hoạch phát triển đến năm 2030, trong đó có dạy trong cộng đồng và trường học^[2].