Nghề cói Kim Sơn (Ninh Bình)

Cói trên đất lấn biển

Kim Sơn, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, là vùng đất hình thành từ công cuộc khai hoang lấn biển do Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức năm Kỷ Tỵ (1829); đây là vùng đất bồi tụ, mỗi năm tiến ra biển khoảng 80–100 m^[1]. Cây cói là loài ưa nước mặn, mọc tự nhiên trên bãi bồi cùng sú và vẹt, và trở thành nguyên liệu chính của nghề^[1][4]. Tạp chí Công Thương (2023) viết người dân sống trong làng nghề cói "từ hơn 200 năm"^[2]; bài trên Báo Lào Cai, lấy lại từ Báo Đại Đoàn Kết (2025), cho rằng nghề có từ thế kỷ XIX, gắn với công cuộc khai hoang lấn biển^[4]. Hai mốc này tương hợp về cỡ thời gian, nhưng các bài không nêu người khởi xướng hay năm cụ thể.

Ban đầu người dân chủ yếu làm chiếu cói thô sơ, và nghề đan cói trước đây chỉ là nghề phụ lúc nông nhàn^[4]. Sau năm 1954, huyện lập ba xí nghiệp chiếu cói là Cộng Lực, Cộng Hòa và Hòa Bình, rồi sáp nhập thành Xí nghiệp chiếu cói Đại Đồng; Tạp chí Công Thương cũng ghi chiếu Kim Sơn từng đến Pháp^[2]. Theo Quyết định số 1150/QĐ-BVHTTDL, nghề cói Kim Sơn được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]; bài trên Báo Lào Cai ghi mốc công nhận là ngày 25/4/2024^[4].

Từ cây cói đến tấm chiếu

Quy trình chung gồm trồng, thu hoạch, chọn, chẻ, phơi, nhuộm cói rồi đan và hoàn thiện sản phẩm^[1]. Bài Nhân Dân năm 2019, ghi lời những hộ còn dệt chiếu ở thị trấn Phát Diệm và xã Thượng Kiệm, tả bảy công đoạn làm chiếu: phơi cói, ngâm cói, giãi cói, nhuộm, phơi lại, mắc đay và giật chiếu^[3]. Mùa hè phơi cói mất khoảng 10 nắng, mùa đông có thể tới 20 ngày; cói ngâm ao 4–5 giờ rồi giãi khô khoảng 10 ngày; khâu nhuộm chỉ kéo dài vài phút vì để lâu cói bị thâm^[3]. Dệt chiếu cần hai người, một người giật chiếu, một người văng sợi; mỗi loại chiếu dùng một loại go, và thời điểm dệt tốt nhất là mùa xuân và mùa thu^[3]. Cũng theo bài này, một hộ nhập phần lớn cói từ Nga Sơn (Thanh Hóa) và chỉ chọn cói vụ mùa vì dai, còn cói vụ chiêm giòn, dễ gãy^[3].

Chiếu Kim Sơn có nhiều loại. Bài năm 2019 kể tên chiếu đậu (chiếu trắng), chiếu in, chiếu ô cờ, chiếu hoa lê và chiếu cải sòi (chiếu hoa); loại cải sòi là đẹp và phức tạp nhất, thường dùng trong lễ vu quy^[3]. Tạp chí Công Thương liệt kê thêm chiếu trơn, chiếu đàn, chiếu gon, chiếu liền, chiếu cạp, chiếu lõi, trong đó chiếu cải hoa và chiếu đậu là mặt hàng chủ lực và chiếu đậu được tả là khó dệt nhất^[2]. Năng suất mỗi nguồn nêu một khác: một cặp thợ giỏi dệt được 2–3 chiếc mỗi ngày theo bài năm 2023^[2], còn hai vợ chồng trong bài năm 2019 làm trung bình 1,5–2 chiếc^[3]. Nay người làm nghề còn làm hàng trăm loại sản phẩm khác như túi xách, mũ, thảm trang trí, khay, hộp, làn và đồ lưu niệm^[2][4]; sản phẩm thường được phun keo polyascera để giữ dáng và chống mốc, ẩm^[1][2]. Một số sản phẩm như gương cói, túi cói, bình hoa đã được chứng nhận OCOP của tỉnh^[4].

Quy mô và thị trường

Theo Tạp chí Công Thương (2023), vùng trồng cói hiện có khoảng 4.000 ha, gấp sáu lần thời kỳ đầu khai hoang, và tổng doanh thu của các cơ sở chế biến đạt khoảng 250 tỷ đồng mỗi năm^[2]. Bài năm 2025 nêu số liệu khác về năm 2024: xã Thượng Kiệm có khoảng 1.200 hộ đan cói với doanh thu gần 40 tỷ đồng; toàn huyện có gần 30 doanh nghiệp, khoảng 1.000 lao động thường xuyên và hàng chục nghìn lao động làm lúc nông nhàn, 25 làng nghề truyền thống, doanh thu chế biến cói ước gần 200 tỷ đồng^[4]. Hai con số doanh thu cách nhau một năm và có thể khác phạm vi thống kê nên không nên so sánh trực tiếp. Sản phẩm được xuất đến hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ theo bài Nhân Dân năm 2024^[1], còn bài năm 2025 ghi gần 20 quốc gia, gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu^[4].

Khó khăn và hướng đi

Nghề đứng trước nhiều áp lực. Bài năm 2025 nêu biến đổi khí hậu làm thu hẹp diện tích trồng cói, đô thị hóa khiến thiếu lao động khi nhiều thanh niên đi làm công nhân, và hàng công nghiệp giá rẻ cạnh tranh gay gắt^[4]. Bài năm 2019 từng ghi nhận người dệt chiếu ngày một thưa, con cháu không theo nghề, nhiều nhà đã chia đất cho con làm nhà nên không còn chỗ dệt, và chiếu nhựa, chiếu tre, chiếu trúc cạnh tranh trên thị trường^[3].

Về hướng đi, Sở Công Thương Ninh Bình cùng các đơn vị hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký thương hiệu và xây dựng chỉ dẫn địa lý cho cói Kim Sơn^[2]. Huyện Kim Sơn cũng đang cùng cơ quan xúc tiến du lịch của tỉnh xây ý tưởng tour nối Nhà thờ Phát Diệm, cầu ngói Phát Diệm, Bãi Ngang, Cồn Nổi với các làng cói, để du khách xem cả quy trình từ trồng cói đến đan thành phẩm^[4].