Nghề trồng và chế biến chè Tân Cương (Thái Nguyên)

Khái quát

Tân Cương là vùng chè ở phía tây thành phố Thái Nguyên, cách trung tâm tỉnh khoảng 10 km, được xem là vùng lõi của chè Thái Nguyên và gắn với danh xưng "Thái Nguyên đệ nhất danh trà"^[1][3]. Theo Báo Nhân Dân (10/2026), vùng chè đặc sản này đã có chứng nhận chỉ dẫn địa lý, và "Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương" nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3]. Báo Văn hóa (6/2026) ghi mốc công nhận là năm 2023^[1]; bài này chưa đối chiếu được quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Những cây chè đầu tiên

Các nguồn thống nhất rằng vào đầu thập niên 1920, cụ Đội Năm đã mang giống chè trung du từ Phú Thọ về trồng ở Tân Cương, khởi đầu ở xóm Guộc rồi lan sang các thôn, xóm khác^[1][2]. Tên thật của cụ được ghi khác nhau: Vũ Văn Hiệt theo VietnamPlus (2026) và Báo Thái Nguyên (2022), còn Tuổi Trẻ (2007) ghi Võ Văn Thiệt; năm bắt đầu trồng cũng được nêu là "khoảng 1920–1922"^[2][4][5]. Báo Thái Nguyên, dẫn Lịch sử Đảng bộ xã Tân Cương (2021), kể rằng cụ Hiệt được Tuần phủ Nguyễn Đình Tuân cử sang Phú Thọ mang chè về, trong bối cảnh "ấp di thực Tân Cương" hình thành những năm 1920^[4].

Về danh tiếng, VietnamPlus cho biết năm 1935 sản phẩm chè "Con Hạc" của Tân Cương giành giải nhất cuộc thi Đấu xảo Hà Nội^[2]; Báo Thái Nguyên gọi nhãn hiệu là "trà Cánh Hạc" và nói cụ Hiệt là người đầu tiên đưa thương hiệu này ra nước ngoài^[4]. Hai bài chưa thống nhất về tên gọi nhãn hiệu.

Chè trung du cổ và các giống mới

Người trồng chè ở Tân Cương phân biệt chè trung du cổ với chè cành. Báo Văn hóa mô tả nước pha chè trung du cổ ngả xanh vàng, thơm mùi cốm, chát nhẹ rồi để lại vị ngọt sâu; chè cành cho nhiều búp hơn nhưng cây chỉ sống khoảng 8–10 năm, còn cây trung du giữ được chất lượng qua hàng chục năm^[1]. Cũng theo bài này, mỗi sào chè trung du cho khoảng một tạ búp khô, giá thấp hơn và khó tiêu thụ hơn chè cành nên nhiều hộ không mặn mà; toàn tỉnh còn hơn 4.000 ha chè trung du, chiếm khoảng 20% diện tích chè^[1].

Số liệu diện tích khá khác nhau tùy nguồn và thời điểm. Báo Văn hóa (6/2026) viết xã Tân Cương (trước sáp nhập) có khoảng 350 ha chè, hơn 40 ha trong đó là chè trung du cổ^[1]. VietnamPlus (11/2026) lại ghi toàn xã có gần 660 ha chè, 185 ha đạt VietGAP, 15 ha hữu cơ, 24 sản phẩm OCOP^[2]; Báo Nhân Dân ghi vùng chè đặc sản Tân Cương gần 2.000 ha, gồm xã Tân Cương và các xã lân cận^[3]. Có thể các nguồn tính theo phạm vi hành chính khác nhau sau sáp nhập, nhưng bài không giải thích điều đó.

Hái, sao và giữ vị

Bài của Tuổi Trẻ (2007), dựa trên chuyến tham quan một gia đình làm chè ở xóm Hồng Thái, mô tả vài nguyên tắc: chè phải hái từ tinh sương đến giữa trưa, đựng bằng sọt tre, hái chừng nửa giờ phải mang vào lán; khi sao tránh mùi nước hoa hay dầu cù là; chè ngon nhất là vụ xuân với hương cốm^[5]. Bài cũng nhắc ngày xưa người Tân Cương chỉ sao chè bằng tay, người sao giỏi chỉ được khoảng 5 kg mỗi ngày^[5]. Đây là một bài viết cũ và mang tính ký sự, nên các số liệu về diện tích, giá bán trong đó không được dùng.

Không gian văn hóa và du lịch

Không gian văn hóa Trà Tân Cương, rộng gần 1,7 ha, hoạt động từ năm 2011, có không gian ngoài trời nơi tổ chức lễ hội trà xuân sau Tết, nhà trưng bày và không gian thưởng trà^[3]. Theo VietnamPlus, xã có hơn 150 cơ sở sản xuất, chế biến chè và sáu điểm du lịch cộng đồng; khách có thể tham quan vùng nguyên liệu, tìm hiểu quy trình chế biến và uống trà ngay tại nơi sản xuất^[2]. Báo Văn hóa cho biết tỉnh dự kiến dành hơn 500 tỷ đồng giai đoạn 2025–2030 để hỗ trợ cây chè, đồng thời khuyến khích du lịch trải nghiệm như sao chè, thưởng trà tại nương^[1]. Festival Trà quốc tế Thái Nguyên 2026 diễn ra từ ngày 30/10 đến 7/11/2026^[3].