Nguồn gốc thanh điệu tiếng Việt: giả thuyết của Haudricourt (1954) và những điều chỉnh sau này

Câu hỏi: thanh điệu có phải dấu hiệu họ hàng với tiếng Thái?

Tiếng Việt hiện nay có sáu thanh (ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng), giống các ngôn ngữ Thái và tiếng Hán, trong khi các ngôn ngữ Môn – Khmer thường không có thanh điệu. Vì vậy đầu thế kỷ XX, Henri Maspéro (1912) xếp tiếng Việt vào họ Thái, dựa trên từ vựng, ngữ pháp và đặc biệt là thanh điệu^[2]. Còn có những ý kiến khác: Taberd (1838) coi tiếng Việt là nhánh "thoái hóa" của tiếng Hán, Bình Nguyên Lộc (thập niên 1970) xếp vào ngữ hệ Nam Đảo; ngonngu.net đánh giá các tương ứng từ vựng của ý kiến sau chưa mang tính hệ thống^[2].

André-Georges Haudricourt trả lời Maspéro bằng hai bài báo, năm 1953 về nguồn gốc Nam Á của tiếng Việt và năm 1954 về nguồn gốc các thanh^[2]. Bài năm 1954, "De l'origine des tons en vietnamien", đăng ở Journal Asiatique, tập 242, tr. 69–82. Theo bản tóm tắt trên kho HAL, bài chứng minh thanh điệu của tiếng Việt phát sinh từ một ngôn ngữ mẹ chưa có thanh điệu, như đã xảy ra với tiếng Hán, các ngôn ngữ Thái và nhóm Mèo – Dao^[1].

Luận điểm: thanh điệu là hiện tượng mới

Theo bản tóm lược của ngonngu.net, Haudricourt cho rằng việc tiếng Việt có thanh điệu như tiếng Thái chưa nói lên điều gì về nguồn gốc, vì thanh điệu có thể xuất hiện và cũng có thể mất đi trong lịch sử một ngôn ngữ^[2]. Ông cho rằng tiếng Việt trước kia không có thanh điệu, và kết luận rằng nên xếp tiếng Việt vào nhánh Môn – Khmer của họ Nam Á^[2].

Cơ chế ông đề xuất gồm hai bước, theo cách Thurgood (2002) tóm tắt. Bước một dựa vào phụ âm cuối. Âm tiết mở hoặc kết thúc bằng phụ âm vang cho thanh bằng phẳng, tức nhóm ngang và huyền. Âm tiết kết thúc bằng phụ âm tắc, kể cả tắc yết hầu, cho thanh đi lên, tức nhóm sắc và nặng. Âm tiết kết thúc bằng âm xát vô thanh cho thanh đi xuống, tức nhóm hỏi và ngã^[3]. Bước hai dựa vào phụ âm đầu: âm tiết có phụ âm đầu vô thanh có cao độ cao, còn âm tiết có phụ âm đầu hữu thanh có cao độ thấp^[3]. Ba nhóm nhân hai mức cho ra sáu thanh.

Sơ đồ trong bài của Thurgood minh họa bằng các dạng cổ giả định pa, ba, pak, bak, pas, bas, lần lượt cho pa (ngang), pà (huyền), pák (sắc), pạk (nặng), pả (hỏi) và pã (ngã). Theo ông, hai thanh hỏi và ngã đã nhập làm một trong tiếng Sài Gòn nhưng vẫn tách ở Hà Nội^[3]. Ngonngu.net trình bày chuỗi phát triển theo ba mốc: đầu công nguyên chưa có thanh, khoảng thế kỷ VI có ba thanh, khoảng thế kỷ XII có sáu thanh^[2]. Các mốc này chỉ có trong bản tóm lược ấy, chưa được đối chiếu với bài gốc.

Những điều chỉnh về sau

Thurgood cho biết mô hình của Haudricourt vẫn là cách giải thích được dùng rộng rãi nhất về sự hình thành thanh điệu, nhưng giới nghiên cứu Môn – Khmer từ lâu đã sửa lại nó^[3]. William Gage (1985) lưu ý nhiều từ mang thanh ngang hoặc huyền lại có phụ âm tắc yết hầu ở cuối trong các ngôn ngữ Môn – Khmer khác, còn nhiều từ mang thanh sắc hoặc nặng trong tiếng Chong, một ngôn ngữ nhóm Pearic, lại có phụ âm cuối là âm kéo dài chứ không phải âm tắc^[3]. Gérard Diffloth (1982, 1989, 1990) dựng lại một đối lập cổ giữa giọng trong và giọng kẹt: nhóm ngang – huyền phản ánh giọng trong, nhóm sắc – nặng phản ánh giọng kẹt, và đối lập này truy được ít nhất đến giai đoạn tiền Việt (proto-Vietic)^[3].

Thurgood đề nghị thay mô hình dựa vào phụ âm bằng mô hình dựa vào thanh hầu. Theo ông, âm đầu hữu thanh không hạ cao độ trực tiếp mà thông qua giọng thở, và chính chất giọng quyết định cao độ^[3]. Bằng chứng ông dẫn là công trình của Vũ Thế Thạch (1992) về "hòa điệu thanh" trong khoảng 4.000 từ láy: thanh của hình vị phụ đi theo nhóm của từ gốc, hoặc nhóm ngang – sắc – hỏi, hoặc nhóm huyền – nặng – ngã. Thompson (1965) cũng mô tả thanh ngang cao có giọng trong, còn thanh huyền thấp kèm giọng thở^[3].

Điểm còn bàn luận

Thurgood đưa ra đề xuất sửa mô hình, chưa phải kết luận mà mọi nhà ngôn ngữ học đều chấp nhận. Nội dung bài Haudricourt ở đây dựa vào bản tóm tắt trên kho HAL, bản tóm lược của ngonngu.net và phần Thurgood trình bày lại, chưa phải toàn văn bài gốc; nên đối chiếu bản dịch tiếng Anh hoặc bài gốc trước khi dùng cho mục đích chuyên môn.