Từ xưng hô trong tiếng Việt: đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc và biến thể theo vùng

Xưng và hô

Trong giao tiếp, "xưng" là tự gọi mình, "hô" hay "gọi" là gọi người đối thoại hoặc người được nói tới. Phạm Văn Hảo (Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam) mô tả từ xưng gọi là lớp từ dùng hằng ngày để thể hiện cách ứng xử với người cùng giao tiếp và với chính người nói; không có cuộc giao tiếp nào, nói hay viết, thiếu loại từ này^[1]. Ông liệt kê ít nhất bốn nhóm: đại từ nhân xưng (tôi, tao, mày, nó, hắn, chúng tôi, họ), danh từ thân tộc (cha, bố, mẹ, anh, chị, em, chú, bác, dì, ông, cụ), danh từ hoặc cụm từ chỉ chức vụ (giáo sư, chủ tịch, thầy, cô) và một số từ loại khác như "đằng ấy"^[1].

Cách phân loại của các tác giả khác rộng hơn. Theo Đỗ Hữu Châu, được Đỗ Thị Hương Trà dẫn lại, phương thức xưng hô tiếng Việt gồm đại từ xưng hô, tên riêng, danh từ thân tộc, từ chỉ chức nghiệp, những từ chuyên dùng để xưng hô và một số tổ hợp dân dã nay đã cũ. Cù Đình Cú còn kể tiếng đệm "thị" ở tên nữ và cả lối nói trống không, gọi là xưng hô "zero"^[3].

Ngôi, số và sắc thái

Bài tổng quan của Phan Thanh Tâm tóm tắt hệ đại từ nhân xưng tiếng Việt theo ngôi và số. Ngôi thứ nhất có tôi, ta, tớ, tao; ngôi thứ hai có mày, bay, mi; ngôi thứ ba có nó, hắn. Số nhiều phần lớn thêm "chúng" ở trước (chúng tôi, chúng mày, chúng nó), một số thêm "các" ở trước (các cô, các thầy)^[2]. Đinh Trọng Lạc, được bài này dẫn, nhấn mạnh rằng đại từ nhân xưng tiếng Việt không có sắc thái trung tính như trong tiếng Pháp, Nga hay Hán. Bài cũng cho rằng việc chọn từ phụ thuộc vào tình huống đối thoại, tuổi tác, vị trí trong gia đình và xã hội, giới tính và thái độ của các bên^[2].

Theo Đinh Trọng Lạc, khi gặp người chưa quen, người nói thường dùng các từ xưng hô trong gia đình, như cháu – ông, em – anh (chị), con – bác (chú) hoặc tôi – ông (bà). Nói trống không bị coi là vô lễ, còn dùng "ta", "mình" bị coi là suồng sã^[2]. Trong gia đình miền Nam, thứ tự sinh được thêm vào từ thân tộc, như "anh hai", "chị ba"; còn giữa bạn thân, tên riêng cũng có thể thay đại từ^[2].

Danh từ thân tộc có "chức năng kép"

Phạm Văn Hảo nêu một chi tiết đáng chú ý trong từ điển: các danh từ thân tộc như "mẹ" được chú là danh từ nhưng kèm lời "có thể dùng để xưng gọi", tức xưng gọi là chức năng phụ, có sau, và không phải danh từ thân tộc nào cũng dùng được như vậy. Ông gọi đó là "chức năng kép"^[1]. Bùi Minh Toán, được Phan Thanh Tâm dẫn, cho rằng các danh từ thân tộc dùng để xưng hô không phân biệt ngôi: cùng một từ có thể đứng ở cả ba ngôi tùy tình huống^[2].

Các tác giả cũng gọi tên và phân loại khác nhau. Đỗ Thị Hương Trà dẫn Nguyễn Văn Chiến (1993), người tách "các đại từ nhân xưng gốc" khỏi "các yếu tố đại từ hóa"^[3]; Lê Đình Tư chia đại từ chỉ ngôi thành loại chuyên dùng và loại lâm thời^[2]. Dù gọi tên thế nào, bài của Phan Thanh Tâm nhấn mạnh phải đặt từ vào tình huống giao tiếp cụ thể mới biết nó đang giữ vai ngôi nào^[2].

Biến thể theo vùng: khảo sát phương ngữ Bắc

Phạm Văn Hảo điều tra từ xưng gọi ở Bắc Bộ và Thanh Hóa (ông xếp Thanh Hóa vào phương ngữ Bắc nhưng là vùng chuyển tiếp). Về đại từ nhân xưng, các biến thể địa phương nghèo nàn, đặc biệt ở Bắc Bộ; Thanh Hóa có thêm những từ như "tau", "mi", "va", "doa", "dâu"^[1]. Danh từ thân tộc có nhiều biến thể hơn hẳn: "bố" có sáu cách gọi, "mẹ" có mười một, còn "anh em đồng hao" có hàng chục cách nói^[1].

Một vài ví dụ (theo tên tỉnh trong nguồn năm 2011) về cách gọi người mẹ: "u", "bu" ở các tỉnh đông bắc Bắc Bộ, "bầm" ở Phú Thọ, "đẻ" ở Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, và "mợ" ở Hà Nội. Với người cha, "thầy" gặp ở nhiều tỉnh Bắc Bộ, "ba" ở Hà Nội và Hà Nam, "bá" ở Hải Phòng^[1]. Ông ghi rằng ở Hà Nội, trong gia đình trung lưu trước năm 1945, gọi bố mẹ là "cậu", "mợ" từng khá phổ biến và nay ít dần^[1]. Về nguồn gốc, ông cho rằng ở phía bắc sông Hồng một số từ có thể do tiếp xúc với tiếng Tày – Nùng (như "bủ", "mọ", "dỉ", "ầm"), còn ở Thanh Hóa có từ gần tiếng Mường (như "ún", "cố", "mậu")^[1]. Ông cũng lưu ý rằng ở Nam Bộ, "ba má" chưa có trước năm 1651, khi A. de Rhodes soạn từ điển Việt – Bồ – La, và nguồn gốc các từ này còn cần nghiên cứu thêm^[1].

Giới hạn

Phạm Văn Hảo tự nhận số liệu của ông mới có tính đại diện, chưa đầy đủ, và chỉ bàn phương ngữ Bắc^[1]. Bài của Phan Thanh Tâm chủ yếu so sánh với tiếng Stiêng, phần về tiếng Việt chỉ là tổng quan lý thuyết^[2]. Bài của Đỗ Thị Hương Trà so sánh tiếng Trung với tiếng Việt, nên ở đây chỉ dùng phần điểm các cách phân loại tiếng Việt^[3].