Tết Khai hạ (lễ hạ nêu)

Tên gọi và ý nghĩa

Tết Khai hạ, còn gọi là lễ hạ nêu, diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Theo VietNamNet, đây là nghi thức khép lại những ngày Tết: sau kỳ nghỉ, các gia đình hạ cây nêu xuống như một cách tiễn gia tiên về trời sau những ngày về ăn Tết cùng con cháu^[1]. Cũng theo bài này, tác giả Nguyễn Hạnh trong sách "Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam" cho biết ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc khiến người Việt dựng nêu vào ngày 23 tháng Chạp và hạ nêu vào ngày 7 tháng Giêng; việc dựng nêu báo hiệu nghỉ Tết, việc hạ nêu mở lại mọi sinh hoạt bình thường^[1].

Về ý nghĩa, VietNamNet cho rằng theo quan niệm dân gian, cây nêu hạ xuống là lúc các vị thần trở về cai quản trần gian, mọi thứ quay về nhịp vốn có và một năm lao động mới bắt đầu: nông dân cày cấy, thợ thủ công mở xưởng, người buôn bán khai trương^[1]. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Trần Ngọc Thêm được bài trích lời, gọi lễ hạ nêu là một "cột mốc tâm lý" giúp cộng đồng chuyển từ nghỉ ngơi sang lao động^[1].

Thời gian

Ngày chính là mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Tuy nhiên Báo Hà Tĩnh ghi nhận ở địa phương này thời điểm dựng và hạ nêu ngày nay không nhất thiết đúng 23 tháng Chạp và mùng 7 tháng Giêng như trước, có khi dựng sớm, hạ muộn tùy việc của từng gia chủ^[3]. Vì vậy ngày hạ nêu thực tế ở các nhà có thể lệch quanh mùng 7.

Cây nêu và nghi thức hạ nêu

Cây nêu thường là một cây tre cao dựng trước nhà hoặc ở sân chùa, đình. Báo Hà Tĩnh dẫn lại mô tả của giáo sĩ Alexandre de Rhodes về miền Bắc vào nửa đầu thế kỷ XVII: người ta trồng nêu cuối năm bên cạnh nhà, trên ngọn buộc một thúng hoặc hộp nhỏ có đục lỗ, đựng thoi vàng giấy và bạc giấy^[3]. Ở miền Nam, Trịnh Hoài Đức trong "Gia Định thành thông chí" chép việc ngày 30 tháng Chạp mỗi nhà trồng một cột tre trước cửa, đầu cột buộc giỏ đựng trầu cau và vôi, bên cạnh treo giấy vàng bạc^[3]. Báo Hà Tĩnh nêu một số cách giải thích dân gian: cây nêu làm quỷ không dám bén mảng, chỉ đường cho tổ tiên về ăn Tết, hoặc là "cây vũ trụ" nối đất với trời^[3].

Tạp chí Luật sư Việt Nam, trích lời Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, kể tích gắn với nhà Phật: nơi nào có cột phướn cây nêu và vôi trắng rắc ra là đất của Phật, ma quỷ không được quấy nhiễu; từ đó chùa dựng nêu có phướn và khánh sành vào dịp Tết, còn nhà dân dựng nêu không có phướn^[4]. Sau Tết, theo bài này, dân gian làm lễ khai hạ bằng nghi thức cúng trời đất ngoài sân, đồng thời cúng gia tiên, thổ công và thần tài; lễ xong, công việc thường ngày dần trở lại nhịp quen thuộc^[4]. VietNamNet mô tả các bước cúng gồm chuẩn bị lễ vật, thắp hương, đọc văn khấn và hóa vàng; mâm cúng có thể mặn hoặc chay, tùy điều kiện từng nhà^[1].

Khai hạ trong cung đình triều Nguyễn

Tục dựng và hạ nêu từng nằm trong điển lễ của triều đình. VnExpress, dựa vào châu bản triều Nguyễn do Trung tâm Lưu trữ quốc gia I cung cấp, cho biết ngày 30 tháng Chạp nhà vua ngự điện Thái Hòa làm lễ "Thướng tiêu" (dựng cây nêu) cùng các quan, các cung điện đều dựng nêu và treo pháo; đến mùng 7, lễ "Hạ tiêu" (hạ nêu) và lễ khai ấn được cử hành, sau chín phát súng trên kỳ đài các quan mở hộp đựng ấn triện, tượng trưng cho công việc năm mới bắt đầu^[2]. Tạp chí Luật sư Việt Nam cũng viết rằng tục dựng nêu trong hoàng cung được duy trì hằng năm suốt 143 năm tồn tại của triều Nguyễn^[4].

Khác biệt giữa các nhóm

Theo bài trên Tạp chí Luật sư Việt Nam, cây nêu và ngày hạ nêu khác nhau giữa các dân tộc: người Kinh dựng nêu ngày 23 tháng Chạp; người Tày, Nùng ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc dựng vào chiều 30 tháng Chạp; người Mông dựng nêu trong lễ hội Gầu tào từ mùng 3 đến mùng 5 tháng Giêng và hạ nêu vào mùng 7; người Sán Dìu dựng nêu trong lễ cầu mùa^[4].

Giá trị

Khai hạ vừa là nghi lễ tâm linh, vừa là cột mốc báo hiệu kết thúc kỳ nghỉ và khởi đầu một năm làm việc. Báo Hà Tĩnh cho biết tục dựng cây nêu sau một thời gian mai một đã dần được khôi phục và biến đổi linh hoạt trong đời sống hiện đại, nhưng cũng nhắc người dân thận trọng với nguy cơ tai nạn điện khi dựng nêu cao^[3].