Tục thờ nữ thần Lúa của người Tà Ôi ở Huế và lễ Aza

Nữ thần Lúa trong thế giới thần linh Tà Ôi

Theo Trần Nguyễn Khánh Phong (Hội Khoa học lịch sử tỉnh Thừa Thiên Huế), trong hệ thống thần linh (Yàng) của người Tà Ôi chỉ có thần Lúa là nữ thần, tên là Yàng Tro. Tác giả cho biết mỗi dân tộc có tên gọi riêng cho vị thần này: Yàng Turu ở người Cơ Tu, Á Ri ở người Gia Rai, Sré ở người Ba Na, Xri ở người Xơ Đăng, còn người Mảng và Khơ Mú nói đến "Mẹ Lúa"^[1]. Người Tà Ôi quan niệm nữ thần ngự trong cây lúa, bông lúa và hạt lúa; thần có thể ban cho làng một mùa bội thu, nhưng cũng có thể trừng phạt bằng đói khổ và dịch bệnh. Vì thế cộng đồng nhắc nhau không vãi gạo xuống đất, không ném gạo vào nhà; ai vi phạm nhẹ thì bị làng lên án, nặng thì gia đình phải làm lễ cúng chuộc lỗi với làng và với nữ thần^[1].

Nghi lễ theo chu kỳ vụ rẫy

Một vụ lúa rẫy của người Tà Ôi tính trong một năm: khoảng bốn tháng chọn đất, phát, đốt dọn rẫy (tháng 1–4), rồi sáu đến bảy tháng từ trỉa lúa đến thu hoạch^[1]. Bài của Trần Nguyễn Khánh Phong ghi các lễ chính như sau.

Trước khi trỉa, cả làng gieo trước một ít lúa tượng trưng để "trình" nữ thần. Đêm trước ngày trỉa là lễ Tăq pear: lễ vật ở gia đình thường là gà và hạt giống; ở rẫy chung của dòng họ hay làng là một con trâu, một con lợn, một con gà và xôi nếp, bày ở ba nơi (gian giữa nhà rông, sân có cột đâm trâu, và trên rẫy). Chủ lễ là phụ nữ: ở gia đình là người phụ nữ của nhà hoặc người lớn tuổi nhất dòng họ, ở rẫy chung là vợ chủ họ hoặc vợ chủ làng. Một ngày sau khi trỉa xong có lễ Pangokama báo với các thần rằng việc trỉa đã hoàn tất. Trong lúc trỉa, luật tục cấm người lạ vào làng hay qua rẫy; ai vi phạm phải dâng lợn hoặc gà để tạ tội^[1].

Khi lúa chín, mỗi nhà làm lễ Kervăng xin ngày tuốt, rồi lễ Karvăng "giữ hồn lúa". Lễ vật là một con gà hoặc con dúi; bà chủ lúa đeo ba hạt cườm màu bạc tượng trưng nơi đặt linh hồn nữ thần, buộc các bụi lúa thành hình dấu X rồi hình cầu vồng, đặt bát huyết vật tế bên cạnh, đốt nắm lá khô cùng trầm hương rồi khấn, sau đó đưa gié lúa cho từng người tham gia tuốt chạm vào. Bà chủ lúa (Kan Tro) là người tuốt bông đầu tiên; bà không được tắm trước khi tuốt, vì theo quan niệm, nước sẽ cuốn hạt lúa, hiện thân của Yàng Tro, rời xa làng^[1].

Sau khi tuốt, lễ Pa chooârvai gọi hồn lúa về nhà. Những gié lúa buộc ngọn được mang về cất trên tra, mái bếp hoặc kho; người nhà kiêng đụng vào lúa trong ba ngày ba đêm để nữ thần yên ổn trú ngụ. Lễ thứ hai ở nhà dùng lễ vật tùy hoàn cảnh; đồ ký thác được nữ thần ưa chuộng là hạt mã não và vải dzèng. Gia chủ đón vị khách đầu tiên bất kể quen hay lạ, thết cơm gạo mới, còn người trong nhà phải đợi đến lễ Aza mới được ăn^[1]. Kho lúa của gia đình là không gian thiêng; ở chân thang kho người ta cột nhiều gié lúa nặng hạt, vì tin hồn nữ thần theo đó mà lên kho giữ lúa^[1].

Tết Aza ngày nay

Sau khi cúng ở rẫy và ở nhà, mỗi gia đình mang lễ vật đến nhà rông cúng chung của làng; vợ chủ làng chủ trì, lần lượt khấn mời ăn, tạ ơn, cầu xin và tiễn nữ thần về nơi trú ngụ. Sau đó dân làng vui chơi, nghỉ ngơi trong dịp tết Aza^[1].

Các báo cho biết Aza của đồng bào Pa Cô và Tà Ôi ở A Lưới (Thừa Thiên Huế cũ, nay thuộc thành phố Huế) có hai loại. Aza Kăn tổ chức hằng năm với nghi lễ đơn giản hơn, lễ vật lớn nhất trước đây là con lợn; Aza Koonh cách nhiều năm mới tổ chức, trước đây dùng trâu^[2][3]. Chu kỳ Aza Koonh được nêu khác nhau: Báo Văn hóa (2018) ghi 5 năm một lần, VOV (2024) ghi từ 5 đến 10 năm một lần khi mùa màng bội thu^[2][3]. Báo Văn hóa liệt kê 13 bước của lễ, mở đầu bằng thanh tẩy, có mời "mẹ lúa", cúng các thần Giàng và kết thúc bằng lễ tiễn^[2]; VOV nêu bảy lễ, trong đó có lễ mời mẹ lúa, cúng các giống cây trồng, cúng người đã khuất và lễ ăn cơm mới^[3]. Theo nếp sống mới, đồng bào không còn đâm trâu mà dâng dê^[2][3]. Năm 2018, ngành văn hóa tỉnh và huyện A Lưới thực hiện dự án nghiên cứu, phục dựng với kinh phí 200 triệu đồng, vì một số nghi lễ và điệu múa đã mất^[2].

Biến đổi

Trần Nguyễn Khánh Phong cho rằng diện tích rẫy thu hẹp, việc trồng rừng và làm ruộng nước đã thay đổi tập quán canh tác, kéo theo thay đổi trong việc thờ thần; lớp trẻ xa rời truyền thống nên việc đảm nhận vai bà chủ lúa cũng khó hơn. Dù vậy lễ Aza hằng năm vẫn giữ nghi thức thờ nữ thần Lúa, do các già làng, trưởng bản truyền lại cho thế hệ trẻ^[1].