Chùa Bối Khê (Đại Bi tự, Hà Nội)

Vị trí và thờ tự

Chùa Bối Khê, tên chữ là Đại Bi tự, nằm bên dòng Đỗ Động cũ, ở thôn Song Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai trước đây, nay là xã Tam Hưng, Hà Nội^[1][2]. Chùa thờ theo lối "tiền Phật, hậu Thánh": phía trước thờ Phật, phía sau thờ Thánh Bối Nguyễn Bình An, người làng Bối Khê^[1]. Cục Di sản văn hóa mô tả bố cục kiểu "nội công, ngoại quốc", quay hướng tây, gồm đền Đức Ông, vườn tháp, Ngũ môn quan, cầu gạch, tam quan, nhà bia, chùa Phật, điện Thánh, nhà Tổ, nhà Mẫu và nhà khách^[1].

Niên đại

Báo Văn hóa (2026) ghi chùa khởi dựng năm 1338 thời Trần và đã trải qua tám lần trùng tu, mở rộng^[2]. Việt Nam News (2025) cũng nêu năm 1338, thêm chuông gác có hai quả chuông đúc năm 1338 và 1410, và cho biết chùa được tu bổ qua các thời Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng, Nguyễn nhưng không ghi năm cụ thể^[5]. Trang của Cục Di sản chỉ nói "khởi dựng từ thời Trần" và liệt kê dấu tích thuộc ba triều: bệ đá hoa sen thời Trần, chim Garuda gỗ ở góc đao thượng điện, chân đèn đá, gạch và tượng thời Mạc, tượng thời Lê có giá trị nghệ thuật cao^[1].

Các hạng mục chính

Ngũ môn quan xây gạch có năm cổng, cổng chính hai tầng tám mái, tầng trên trang trí tứ linh, tứ quý, đại tự và câu đối, lan can gắn sứ men lam; năm lối đi thay cho ba cổng thường thấy ở chùa^[1][2][5]. Vườn tháp còn năm tháp thời Nguyễn; cầu gạch ba nhịp bắc qua dấu tích sông Đỗ Động; tam quan khung gỗ thời Lê một gian hai chái, bốn cột cái, mười hai cột quân; sân chùa có một sập đá lớn, cách tiền đường 6,35 m, để đặt kiệu Thánh trong nghi lễ^[1]. Chùa Phật gồm tiền đường bảy gian, thiêu hương hai gian, thượng điện một gian hai chái, hai hành lang và hậu đường theo mặt bằng chữ "công"; toàn khung gỗ, bộ vì liên kết bằng câu đầu, xà nách, cột cái và cột quân, mái cong bốn góc với tàu đao^[1].

Điện Thánh và hậu cung

Điện Thánh có mặt bằng chữ "công" gồm đại bái, ống muống và hậu cung. Đại bái và ống muống làm theo kiểu chồng rường giá chiêng, có biến thể không dùng cột giá chiêng; ống muống kết hợp chồng rường với đấu củng. Hậu cung là phần đáng chú ý nhất: một gian hai chái, hai tầng tám mái, với các cụm đấu củng và xà chạm đầu rồng, mây cuộn^[1]. Cục Di sản ghi các kiểu liên kết chính của chùa gồm chồng rường giá chiêng, thượng rường hạ kẻ, kẻ và đấu củng; khung là gỗ, mái ngói, còn tường gạch trát vữa chỉ để bao che, không chịu lực^[1]. Báo Văn hóa (2026) cũng mô tả hậu cung điện Thánh hai tầng tám mái với hệ đấu củng gỗ chạm tinh xảo^[2].

Tượng, di vật và địa đạo

Báo Văn hóa (2026) ghi hơn 50 pho tượng, nổi bật là tượng Quan Âm 12 tay mang niên đại 1382 trên bệ đá chạm hoa sen thời Trần, cùng 18 pho La Hán^[2]. Việt Nam News và VietNamNet ghi khoảng 58 pho tượng; Việt Nam News nói tượng Quan Âm cao khoảng 2 m, còn VietNamNet thêm 22 sắc phong và hai đèn gốm thời Mạc^[5][6].

Dưới chùa có hệ địa đạo đào sau Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (19/12/1946); đến tháng 1/1948 phát triển thành ba ngách chính, thông tới điện Phật qua nhà thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực. Theo Báo Văn hóa, địa đạo giúp đẩy lui ba cuộc càn quét của quân Pháp, nữ du kích Phạm Thị Đe bám trụ bảy ngày đêm, và năm 1949 Bối Khê được chọn làm làng kháng chiến kiểu mẫu^[2].

Xếp hạng và lễ hội

Chùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1979, rồi là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 152/QĐ-TTg ngày 17/1/2025 do Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký, trong đợt xếp hạng 5 di tích; sau đợt này cả nước có 144 di tích quốc gia đặc biệt^[3]. Lễ đón nhận diễn ra sáng 7/2/2025 (10 tháng Giêng Ất Tỵ) ở Thanh Oai; chùa là di tích quốc gia đặc biệt đầu tiên của huyện này^[4]. Hội chùa tổ chức từ 10 đến 12 tháng Giêng âm lịch, có rước lễ và thi đốt pháo đầu xuân trong nghi lễ đánh trống thiêng; khi gặp đại hạn chùa có lễ cầu mưa^[1][6].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Năm khởi dựng 1338 chỉ có ở báo chí, còn trang Cục Di sản và Báo Đại Đoàn Kết chỉ nói "thời Trần"^[1][2][4][5]. Số tượng được ghi khác nhau: hơn 50 pho (Báo Văn hóa), khoảng 58 pho (Việt Nam News, VietNamNet), và Cục Di sản không nêu số lượng^[1][2][5][6]. Tượng Quan Âm 12 tay được Báo Văn hóa mô tả là đứng trên bệ đá, còn Việt Nam News mô tả là ngồi trên đài sen^[2][5]. Chiều dài địa đạo cũng không thống nhất: VietNamNet ghi khoảng 3 km, rộng 1–1,2 m, cao 1,5–2 m; Báo Văn hóa nêu "gần 3 km" ở phần mở đầu nhưng ghi đoạn còn bảo tồn chỉ khoảng 7 m (cập nhật tháng 10/2026 là khoảng 9 m), mở cho khách khoảng 3 m^[2][6].