Tháp Pô Klong Garai (Ninh Thuận cũ)

Vị trí và niên đại

Tháp Pô Klong Garai (còn gọi là tháp Bửu Sơn) nằm trên đồi Trầu, thuộc phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang – Tháp Chàm của tỉnh Ninh Thuận cũ; sau sáp nhập năm 2025, địa điểm này thuộc tỉnh Khánh Hòa^[1][2]. Các tác giả hồ sơ di tích xác định tháp hiện nay có niên đại cuối thế kỷ XIII – đầu thế kỷ XIV, gắn với Panduranga, vùng đất cực nam của vương quốc Chămpa xưa^[1].

Theo truyền thuyết Chăm, vua Chế Mân (Jaya Simhavarman III) cho xây tháp để thờ vua Pô Klong Garai, người có công chống ngoại xâm, khai mương, đắp đập; người Chăm coi ông là vị vua – thần tối thượng (Shiva)^[1]. Hồ sơ di tích cũng nêu một giả thuyết rằng ở vị trí này có thể từng có đền tháp thờ thần Siva xây từ thế kỷ XI, sau được chuyển thành tháp thờ vua; phần này cần nghiên cứu thêm^[1].

Kiến trúc

Giới nghiên cứu xếp tháp vào phong cách Muộn, thuộc nhóm đền – tháp hoàn chỉnh cuối cùng trong kiến trúc tháp Chăm^[1]. Hiện còn ba công trình tương đối nguyên vẹn. Tháp trung tâm (Kalan) cao trên 20 m, mặt bằng vuông 10,5 × 10,5 m, cửa mở về hướng Đông, mái ba tầng thu nhỏ dần, đỉnh là khối đá trụ tròn tượng trưng Linga. Tháp cổng (Gopura) cao khoảng 10 m, phía đông tháp chính, có hai cửa Đông – Tây đồng trục với cửa tháp chính. Tháp nhà dài 8 m, rộng 4 m, cao gần 10 m, mái hình yên ngựa, có thể là nơi chứa đồ thờ hoặc thờ thần Lửa^[1].

Vật liệu chủ yếu là gạch xây, chi tiết trang trí bằng đất nung, riêng cột cửa ngoài cùng và mi cửa dùng đá khối^[1]. Màu gạch nung đỏ sẫm là nét nổi bật của tháp^[3]. Trong vòm cửa tháp chính có phù điêu thần Siva sáu tay đứng nhảy múa; các mặt còn lại có hình tu sĩ ngồi cầu nguyện hoặc thiền, hoa văn móc xoắn, cánh sen và tiên nữ apsara chắp tay^[1].

Xếp hạng, hiện vật và lễ hội

Theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016 của Thủ tướng Chính phủ, di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt^[1]; Báo Nhân Dân cho biết trước đó, năm 1979, tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia^[2]. Trong khu di tích có các hiện vật như bệ Yoni – Linga, Mukhalinga, tượng bò Nandin, hai bia ký khắc trên cửa tháp; một số hiện vật do Bảo tàng Ninh Thuận bảo quản, trưng bày^[1].

Tháp là “không gian lõi” của lễ hội Katê, Tết của người Chăm theo đạo Bàlamôn ở Ninh Thuận và Bình Thuận, diễn ra từ 30/6 đến 10/7 lịch Chăm; ngày đầu tiên tổ chức tại đền – tháp^[1]. Mỗi mùa lễ hội, đồng bào Chăm từ nhiều nơi về chân tháp làm nghi lễ^[2]. Năm 2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa đang hoàn thiện hồ sơ nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích sau hơn bảy thế kỷ chịu tác động của thời tiết; nguyên tắc chung là ưu tiên giữ phần gốc, chỉ thay thế khi thật cần thiết và có căn cứ khoa học^[2]. Báo Văn hóa xếp Pô Klong Garai cùng tháp Bà Pô Nagar, Hòa Lai, Pô Rome trong nhóm tháp Chăm nổi tiếng ở Khánh Hòa^[3].