Thành cổ Diên Khánh (Khánh Hòa)

Hoàn cảnh ra đời

Thành cổ Diên Khánh nằm ở Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa, cách trung tâm Nha Trang chừng 10 km^[1][3]. Năm 1793, sau khi đánh chiếm Diên Khánh từ tay Tây Sơn, Nguyễn Ánh (sau là vua Gia Long) quyết định cho xây thành trên đất hai xã Phú Mỹ và Trường Thạnh, huyện Phước Điền, phủ Diên Khánh, dinh Bình Khang, và giao Nguyễn Văn Thành trấn thủ^[1][2]. Một bài viết của Saigoneer, dựa vào các nghiên cứu của người Pháp, cho rằng sĩ quan Olivier de Puymanel là người vạch ra thiết kế; bài viết cũng ghi nhận giới trí thức Việt Nam còn tranh luận về vai trò của ông, và có ý kiến cho rằng giới nghiên cứu thuộc địa đã phóng đại đóng góp của người Pháp trên cơ sở tư liệu yếu^[5]. Các bài báo trong nước không nhắc tên người thiết kế^[1][2][3].

Theo Saigoneer, năm 1795 tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu tấn công thành nhưng không chiếm được, sự kiện khiến giới lãnh đạo nhà Nguyễn tin hơn vào giá trị của lối xây thành theo mô hình Vauban^[5]. Từ năm 1802 đến 1945, Diên Khánh là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh Khánh Hòa^[3][4].

Hình dáng và kết cấu

“Vauban” là tên một chuyên gia quân sự Pháp thế kỷ XVII, và kiểu thành mang tên ông có tường ngoài gấp góc^[5]. Diên Khánh là thành thuộc kiểu này, được dựng theo mô hình thành trì quân sự phổ biến ở Tây Âu khoảng thế kỷ XVII–XVIII^[1][3]. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, thành có dạng lục giác với các cạnh không đều nhau, diện tích khoảng 3,6 ha và chu vi hơn 2.600 m^[3]; hai bài khác ghi diện tích khoảng 36.000 m², tức cùng một con số^[1][4].

Tường thành đắp bằng đất, cao khoảng 3,5 m; mặt ngoài gần như dựng đứng, mặt trong thoải và đắp thành hai bậc để làm đường vận chuyển^[3]. Bao quanh thành là hào nước sâu khoảng 4–5 m, rộng 20–30 m, lấy nước từ sông Cái^[1]. Thành ban đầu có sáu cửa, nay còn bốn cửa là đông, tây, tiền (nam) và hậu (bắc); cửa đông và cửa tây còn tương đối nguyên vẹn^[1][3]. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, phần phòng thủ mang dáng phương Tây, trong khi các vọng lâu và công trình bên trong vẫn theo phong cách kiến trúc truyền thống thời Nguyễn^[3].

Vai trò lịch sử

Báo Nhân Dân cho biết thành từng là tổng hành dinh của nghĩa quân Cần Vương ở Khánh Hòa trong những ngày đầu chống Pháp; đề đốc Trịnh Phong được tôn làm Bình Tây đại tướng, và tháng 8/1885 ông giao thành cho Lê Nghị trấn giữ, còn mình trực tiếp chỉ huy nghĩa quân chặn quân Pháp ở cửa sông Cù Huân và các vùng biển lân cận^[1]. Sau năm 1975, thành là nơi đặt trụ sở các cơ quan hành chính huyện Diên Khánh^[2].

Xếp hạng và quá trình bảo tồn

Thành được công nhận là di tích cấp quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16/11/1988^[2]. Tháng 5/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có văn bản thống nhất với đề nghị của tỉnh Khánh Hòa về việc lập hồ sơ trình Thủ tướng xem xét xếp hạng thành là di tích quốc gia đặc biệt; Bộ cũng đề nghị nghiên cứu lại tên gọi di tích^[2]. Hồ sơ này chưa có kết quả trong các nguồn đã đọc.

Từ cuối năm 2014, tỉnh triển khai đề án tôn tạo, phát huy giá trị thành, phục dựng một số công trình như miếu Thánh Phi, cột cờ ở cửa nam và hành cung, đồng thời làm phố đi bộ dọc cổng thành và hỗ trợ các làng nghề^[1]. Tháng 4/2022, Hội đồng nhân dân tỉnh thông qua chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo thành cổ^[1][2].

Dự án khởi công tháng 12/2024 với tổng kinh phí gần 226 tỉ đồng theo Báo Sài Gòn Giải Phóng và hơn 225 tỉ đồng theo Báo Tiền Phong^[3][4]. Các hạng mục chính gồm phục hồi tuyến thành đất, xây mới cầu vòm qua hào ở cổng Hậu, chỉnh trang các cầu ở cổng Tiền, cổng Đông, cổng Tây, nạo vét hào và làm hệ thống thoát nước^[3]. Tiến độ bị ảnh hưởng bởi việc giải phóng mặt bằng: Báo Sài Gòn Giải Phóng (đầu năm 2026) cho biết cần thu hồi khoảng 75.000 m² đất của 122 trường hợp và chỉ mới nhận bàn giao khoảng 40%; Báo Tiền Phong (tháng 8/2026) ghi khối lượng thi công đã đạt hơn 65% và mục tiêu hoàn thành trong năm 2026^[3][4].