Cung An Định (Huế)

Từ phủ gỗ đến cung điện xây kiên cố

Cung An Định nằm ở số 179B đường Phan Đình Phùng, thành phố Huế^[3]. Tiền thân là phủ An Định, một công trình gỗ dựng năm 1902 làm nơi ở riêng cho hoàng tử Nguyễn Phúc Bửu Đảo khi ông vừa “xuất phủ” ở tuổi mười tám. Bửu Đảo là con trai trưởng của vua Đồng Khánh, sau lên ngôi lấy niên hiệu Khải Định (1916–1925); phủ ban đầu tọa lạc bên bờ bắc sông An Cựu. Theo nghiên cứu của Lê Vũ Trường Giang (Đại học Huế, 2026), sau khi dọn vào Hoàng cung năm 1916, nhà vua mua thêm đất phía sau để nâng diện tích lên 23.463 m², rồi cho cải tạo và xây mới chủ yếu trong hai năm 1917–1918: các nhà gỗ cũ bị tháo dỡ, thay bằng hệ công trình kiên cố, chủ yếu là bê tông cốt thép theo phong cách phương Tây, và danh xưng “phủ” được đổi thành “cung”^[1]. Báo Đầu tư (2022) cũng ghi cung được xây năm 1917 theo lối kết hợp kiến trúc châu Âu với trang trí cung đình truyền thống^[3].

Bố cục và các hạng mục

Theo bài nghiên cứu, mặt bằng phát triển quanh một trục giữa đối xứng nghiêm ngặt, vừa gợi trục thần đạo của cung đình phương Đông, vừa hợp nguyên tắc đối xứng của kiến trúc tân cổ điển châu Âu. Các hạng mục chính nối nhau dọc trục gồm bến thuyền, cổng tam quan, đình Trung Lập, sân trước, vườn hoa, lầu Khải Tường, nhà hát Cửu Tư Đài, nhà ngang, chuồng thú, hồ cảnh, vườn sau và cổng hậu^[1]. Wikipedia cho biết ban đầu cung có khoảng mười công trình; hiện còn ba công trình khá nguyên vẹn là cổng chính (tam quan hai tầng), đình Trung Lập hình bát giác và lầu Khải Tường^[4]. Cũng theo nguồn này, lầu Khải Tường cao ba tầng, có 22 phòng, diện tích khoảng 745 m²; tầng một có sáu bức tranh sơn dầu vẽ trên tường, theo nguồn này thể hiện lăng tẩm các vua từ Gia Long đến Đồng Khánh^[4]. Bài nghiên cứu xếp lầu Khải Tường và nhà hát Cửu Tư Đài vào nhóm hạng mục xây bằng tường gạch chịu lực, phía trên là hệ vòm gạch^[1].

Vật liệu, kết cấu và thích ứng khí hậu

Bài nghiên cứu nhấn mạnh sự pha trộn vật liệu: xi măng, sắt thép nhập khẩu đi cùng vôi vữa truyền thống ở khâu hoàn thiện. Vua Khải Định được mô tả là người ưa bê tông cốt thép, cho xây cả cung và khu lăng tẩm của mình bằng loại vật liệu này; sàn bê tông được đỡ bằng dầm thép, nội thất lát gạch hoa xi măng nhiều màu sản xuất trong nước bằng công nghệ Pháp, trong khi phù điêu và khảm sành sứ vẫn được giữ trên tường, trụ và lan can^[1]. Tường dày thường 50–70 cm, mái lớn đua rộng, cửa vòm cuốn và cửa chớp được tác giả đọc như những giải pháp thích ứng với khí hậu nóng ẩm của Huế. Dù mang dáng lâu đài châu Âu, theo tác giả phần kết cấu bên trong vẫn theo nguyên lý nhà rường Huế ở vì kèo, mái và lan can gỗ, còn mái dùng lối “trùng thiềm điệp ốc” của cung đình Nguyễn^[1].

Trang trí và cách đọc “giao thoa Đông – Tây”

Hệ họa tiết gồm long, lân, quy, phượng, sen, mây, bát bửu đặt cạnh các mô-típ phương Tây như vòng nguyệt quế, thiên thần có cánh, bình hoa, chùm nho; riêng nhà hát Cửu Tư Đài được tác giả nhận xét là chịu ảnh hưởng phong cách Rococo của Pháp^[1]. Tác giả cho rằng các mô-típ ngoại lai đã được nghệ nhân Huế “Việt hóa”, và đọc công trình như cách triều đình dùng hình thức kiến trúc phương Tây để nói tiếng nói của mình trong bối cảnh thuộc địa. Bài còn ghi một phép đo trên cổng chính: tỉ lệ chiều cao so với bề ngang xấp xỉ 1 : 1,6, gần với tỷ lệ vàng^[1]. Đây là phép đo và cách diễn giải của riêng công trình này, chưa thấy được đối chiếu độc lập.

Từ cung riêng của nhà vua đến di tích

Theo Wikipedia, từ ngày 28/2/1922 cung trở thành tiềm để của Đông cung Vĩnh Thụy, tức vua Bảo Đại sau này; nhà hát Cửu Tư Đài xây khoảng 1922–1923, rộng 1.150 m², chứa hơn 500 khán giả và bị nổ mìn phá vào tháng 2/1947. Sau khi Bảo Đại thoái vị năm 1945, gia đình ông ở lại một thời gian, mẹ ông là Từ Cung ở đến năm 1949; năm 1957 cung được dùng làm cư xá cho giáo sư Đại học Huế^[4]. Báo Đầu tư viết rằng dưới thời Khải Định và Bảo Đại, cung từng tổ chức tiếp đón và lễ mừng có quan lại cùng viên chức Bảo hộ Pháp dự^[3]. Sau năm 1975 cung xuống cấp nặng; từ năm 2002 Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế được giao quản lý và trùng tu^[3][4]. Năm 2022, Chính phủ Pháp tài trợ qua Văn phòng UNESCO tại Hà Nội để tu bổ mái lầu Khải Tường, nhằm xử lý tình trạng thấm dột^[3]. Theo Báo Văn hóa (3/2025), cung là di tích quốc gia, nhà hát Cửu Tư Đài chỉ còn phần nền móng, lầu Khải Tường đã được tu bổ và là điểm tham quan chính. Trung tâm đã trình đề án thí điểm xã hội hóa khai thác khu sân vườn phía bắc lầu Khải Tường, kể cả một công trình lắp ghép tạm trên nền Cửu Tư Đài; đề án được báo cáo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xin ý kiến^[2].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Thời điểm hoàn thành chưa khớp: bài nghiên cứu nêu giai đoạn xây mới 1917–1918 còn Báo Đầu tư ghi năm 1917, trong khi Wikipedia ghi công việc hoàn tất đầu năm 1919^[1][3][4]. Bài nghiên cứu cũng không nêu riêng năm xây Cửu Tư Đài, trong khi Wikipedia ghi khoảng 1922–1923. Số tiền tài trợ tu bổ mái được Báo Đầu tư viết là “gần 900 triệu đồng” ở một chỗ và “hơn 843 triệu đồng” ở chỗ khác trong cùng bài^[3]. Phần lớn số liệu về từng công trình (22 phòng, 745 m², 1.150 m², thời điểm Cửu Tư Đài bị phá) chỉ có ở Wikipedia, một nguồn bổ trợ, nên cần đối chiếu thêm.