Nhà thờ Lớn Hà Nội (Nhà thờ Chính tòa Thánh Giuse)

Khái quát

Nhà thờ Lớn Hà Nội, tên gốc là Nhà thờ Thánh Giuse, ở số 40 phố Nhà Chung, quận Hoàn Kiếm, là nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Hà Nội^[1][2]. Theo VietnamPlus (2017) và Nhịp sống Hà Nội (2020), công trình được xây từ năm 1884 và khánh thành vào dịp Giáng sinh năm 1887, thuộc nhóm công trình kiến trúc phương Tây đầu tiên ở Hà Nội^[1][2]. VnExpress (2021) cũng ghi nhà thờ khánh thành năm 1887^[4]. Tên "Nhà thờ Lớn" bắt nguồn từ việc đây là công trình Công giáo lớn nhất thành phố, theo Báo Tin tức và Dân tộc^[3].

Khu đất của chùa Báo Thiên

Nhịp sống Hà Nội cho biết nền đất của nhà thờ xưa là chùa Báo Thiên (Sùng Khánh Báo Thiên tự), dựng năm 1057 đời vua Lý Thánh Tông; qua gần bốn thế kỷ Lý – Trần chùa là một trung tâm Phật giáo của kinh đô. Đầu thế kỷ XV chùa bị tàn phá, tháp Báo Thiên, một trong "An Nam tứ đại khí", thất lạc; đời Lê chùa được phục dựng, cuối thế kỷ XVIII lại bị hỏa hoạn hủy hoại và hoang phế^[2]. Sau khi quân Pháp chiếm thành Hà Nội lần thứ hai (1882), đến năm 1883 tổng đốc Nguyễn Hữu Độ giao khu chùa cũ cho giám mục Puginier để dựng nhà thờ chính tòa^[2]. VietnamPlus chỉ nói ngắn rằng tháp Báo Thiên của chùa đã đổ nát khi Pháp chiếm Hà Nội^[1]. Việc dựng một nhà thờ trên nền chùa cũ là chi tiết lịch sử thuộc bối cảnh thuộc địa và liên quan đến đời sống tôn giáo, nên bài chỉ nêu theo các nguồn, không bình luận.

Phong cách Gothic và quy mô

Các bài báo đều mô tả nhà thờ theo phong cách Gothic (trung cổ châu Âu) và nhắc tới Nhà thờ Đức Bà Paris: VietnamPlus và VnExpress viết là "mô phỏng" hay "theo mẫu", còn Nhịp sống Hà Nội dùng từ "chịu ảnh hưởng"^[1][2][4]. Các con số được nhiều bài lặp lại: dài 64,5 m, rộng 20,5 m, hai tháp chuông cao 31,5 m, có những trụ đá lớn ở bốn góc, trên đỉnh là cây thánh giá bằng đá^[1][2][4].

Nhịp sống Hà Nội mô tả mặt tiền thành ba khối: hai tháp chuông vươn cao ở hai bên, khối thấp hơn ở giữa khép lại bằng một đầu hồi tam giác có thánh giá; hầu hết cửa đi và cửa sổ có vòm nhọn, nét quen thuộc của kiến trúc Gothic^[2]. VietnamPlus ghi vật liệu chính là gạch đất nung và tường trát vữa lót giấy bổi; trên mặt tiền có đồng hồ lớn nối hệ thống chuông báo với năm quả chuông treo trên hai tháp^[1].

Nét bản địa trong nội thất và mái

Nhà thờ không phải bản sao nguyên mẫu châu Âu. Theo Nhịp sống Hà Nội, mái lợp ngói đất nung, còn cung thánh và các bàn thờ chạm gỗ, sơn son thếp vàng theo lối dân gian Việt; vì thế bài báo xem công trình là kết quả của sự gặp gỡ văn hóa Đông – Tây^[2]. VietnamPlus cũng ghi các cửa và cửa sổ đều có vòm nhọn, kết hợp tranh Thánh bằng kính màu; khu cung thánh trang trí theo lối dân gian, gian chính có tượng thánh Giuse bằng đất nung cao hơn hai mét^[1]. Đây là mô tả của báo chí, chưa có nghiên cứu kiến trúc nào được các bài dẫn để đối chiếu.

Cảnh quan

Trước nhà thờ có quảng trường nhỏ với tượng Đức Mẹ; Nhịp sống Hà Nội đặt công trình trong quần thể di sản quanh hồ Gươm và coi đây là điểm nhấn đô thị^[2]. Báo Tin tức và Dân tộc (2022) nhận xét nhà thờ gây tương phản với khu phố cổ vốn theo kiến trúc Á Đông truyền thống^[3]. VietnamPlus còn nhắc khu vực quanh nhà thờ, nơi các quán nước và món ăn đêm thu hút du khách và giới trẻ^[1].

Xuống cấp và sơn trát lại

Theo Báo Tin tức và Dân tộc, lớp vữa ngoài xuống cấp nặng, gạch nung bên trong bị ảnh hưởng nên nhà thờ được trát lại và sơn mới trong khoảng một năm; linh mục chính xứ nói đơn vị chỉ sửa phần hỏng chứ không đổi kết cấu, vì lớp vữa cũ bong tróc không thể vá^[3]. Lớp sơn ngoài hoàn tất vào khoảng tháng 5/2022; bên trong còn các hạng mục như tượng, điện, mặt đồng hồ và lát gạch đang hoàn thiện^[3]. Lớp sơn "giả cổ" này là cách xử lý để giữ vẻ rêu phong mà vẫn đảm bảo tuổi thọ công trình, theo lời người dân và linh mục được báo ghi lại^[3].