Dân tộc Chăm

Tên gọi và nguồn gốc

Người Chăm còn được ghi trong tài liệu với các tên Chàm, Chiêm Thành, Chăm Pa^[1][2]. Cộng đồng gồm các nhóm địa phương Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku và Chăm Châu Đốc^[1][2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Chăm sinh sống lâu đời ở duyên hải miền Trung, từng xây dựng vương quốc Chăm Pa và chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ấn Độ^[1]. Cuộc điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 178.948 người^[1].

Về tôn giáo, người Chăm có ba bộ phận chính: Bàlamôn, Bàni (Hồi giáo truyền thống) và Hồi giáo mới^[1][2].

Địa bàn cư trú

Nhóm theo Bà La Môn giáo và nhóm Chăm Bàni sống ở vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) và vùng Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng). Nhóm theo Hồi giáo mới sống ở một số địa phương thuộc vùng Châu Đốc (An Giang), Tây Ninh, An Giang, Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu thêm nhóm Chăm miền núi (Chăm Hroi) ở vùng Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai) và vùng Phú Yên cũ (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk)^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Chăm thuộc nhóm Malayô - Pôlynêxia (ngữ hệ Nam Đảo)^[1]. Chữ Chăm được tạo dựa trên chữ Phạn (Sanskrit); trước đây việc dùng chữ này hạn chế trong tầng lớp tăng lữ và quý tộc, còn việc học và truyền nghề trong dân gian chủ yếu bằng truyền khẩu và bắt chước. Hiện còn nhiều bia ký và kinh bằng chữ Chăm^[1].

Kinh tế truyền thống

Nông nghiệp ruộng nước là truyền thống; người Chăm giỏi thủy lợi (mương, đập, hồ chứa trên núi) và làm vườn cây ăn trái, ngoài ra có ruộng khô một vụ trên sườn núi^[1][2]. Người Chăm ở Nam Bộ sống chủ yếu bằng đánh bắt, dệt thủ công và buôn bán nhỏ, nông nghiệp chỉ là thứ yếu^[1]. Vùng duyên hải miền Trung từng có những đội hải thuyền và thương thuyền trên Biển Đông^[1][2].

Người Chăm nổi tiếng với dệt lụa tơ tằm, dệt thổ cẩm (nay phát triển để phục vụ khách du lịch) và gốm nặn tay nung lò lộ thiên, trong đó phụ nữ giữ vai trò quan trọng^[1]. Năm 2022, UNESCO đưa nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Gốm được tạo hình bằng tay, không dùng bàn xoay mà người thợ đi quanh sản phẩm để tạo hình, không tráng men, nung ngoài trời bằng củi và rơm khoảng bảy đến tám giờ ở nhiệt độ khoảng 800°C. Nghề đang gặp khó vì đô thị hóa làm khan nguyên liệu, khó thích ứng với kinh tế thị trường và giới trẻ ít quan tâm^[3].

Cơm gạo được nấu trong nồi đất nung; đồ uống có rượu cần và rượu gạo; tục ăn trầu cau phổ biến trong sinh hoạt và lễ nghi^[1].

Nhà ở

Người Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa và tỉnh Lâm Đồng) ở nhà trệt dựng gần nhau, theo thứ tự: nhà khách, nhà cha mẹ và con nhỏ, nhà các con gái đã lập gia đình, nhà bếp và nhà tục. Nhà tục có kho thóc, buồng tân hôn và là chỗ ở của cô con gái út^[1]. Bảo tàng Dân tộc học mô tả nhà trệt bằng gỗ, tre, đá kê chân cột, mái ngói hoặc lá, còn ở Nam Bộ là nhà sàn; ngày nay đa số là nhà gạch hiện đại^[2].

Trang phục

Theo bdttg, cả nam và nữ truyền thống đều quấn váy tấm. Nam mặc áo cánh ngắn xẻ ngực cài khuy, nữ mặc áo dài chui đầu; màu trắng của vải sợi bông là màu chủ đạo. Ngày nay trang phục thường ngày giống người Việt miền Trung, áo dài chui đầu chỉ còn thấy ở phụ nữ cao tuổi^[1].

Bảo tàng Dân tộc học mô tả theo từng nhóm: nhóm Bàlamôn và Bàni, nam mặc xà rông với áo ngắn hoặc dài, đội khăn trắng, nữ mặc váy với áo, đội khăn nhiều màu; nhóm Hồi giáo, nam mặc áo cánh, xà rông, đội mũ kepih, nữ mặc xà rông, áo chui đầu dài và quấn khăn mardrah^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước đây xã hội người Chăm có đẳng cấp. Dân cư chia thành hai thị tộc Cau và Dừa: thị tộc Cau thuộc tầng lớp bình dân, thị tộc Dừa là quý tộc và tăng lữ; các đẳng cấp ngăn cách rõ, không kết hôn, không cùng xóm, không cùng mâm^[1]. Làng là đơn vị cơ bản, chịu ảnh hưởng của luật tục và hội đồng chức sắc^[2].

Gia đình theo mẫu hệ, nhất là ở miền Trung. Dưới thị tộc là các dòng họ tính theo huyết hệ mẹ, đứng đầu là người phụ nữ thuộc dòng con út. Nhóm theo Hồi giáo mới đã chuyển sang phụ hệ, song tập quán mẫu hệ vẫn còn rõ trong quan hệ dòng họ và thờ cúng tổ tiên^[1][2]. Phụ nữ chủ động trong tình cảm; nhà gái lo sính lễ, chàng rể ở nhà vợ sau cưới, con theo họ mẹ; nguyên tắc là một vợ một chồng^[1]. Hôn nhân thường diễn ra trong cùng tộc người và cùng tôn giáo^[2].

Về tang ma, nhóm Bà La Môn thường hỏa táng theo giáo luật, các nhóm khác thổ táng; người cùng dòng họ được chôn cùng một nơi theo huyết hệ mẹ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Tôn giáo chi phối sâu sắc đời sống: Bà La Môn, Hồi giáo truyền thống (Bàni) và Hồi giáo mới^[1][2]. Đền tháp là di sản văn hóa gắn bó với đời sống tinh thần của người Chăm^[1]. Trước khi dựng nhà ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, người ta cúng Thổ thần khi đốn gỗ, làm lễ đón cây khi gỗ về làng và lễ phạt mộc để khởi công^[1]. Người Chăm theo âm lịch, với các lễ nông nghiệp như khai mương đắp đập, hạ điền, mừng lúa con, mừng lúa trổ đòng^[1].

Lễ lớn nhất là Bon Katê, tổ chức tại đền tháp vào giữa tháng Mười âm lịch theo bdttg^[1]. Bảo tàng Dân tộc học kể thêm các lễ Chabun, Ramưwan, Rija Nưgar ở miền Trung; với cộng đồng Hồi giáo có tháng Ramadan và hành hương Mecca (Haji)^[2]. Theo Báo Văn hóa, lễ hội Katê của người Chăm vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội diễn ra trên không gian rộng qua ba đền tháp Pô Nagar, Pô Klong Garai và Pô Rôme, mở đầu bằng lễ rước y trang của các vị thần Pô Inư Nưgar, Pô Klong Garai và Pô Rômê^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học dân gian, ngôn ngữ, chữ viết và âm nhạc Chăm có phong cách riêng; nổi bật là hệ thống đền tháp với điêu khắc và kỹ thuật xây không mạch vữa. Tháp Poklong Garai được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2006^[2]. Nhạc cụ có trống mặt da Paranưng, trống vỗ và kèn Xaranai; dân vũ Chăm được biểu diễn trong lễ hội Bon Katê tại đền tháp^[1].

Nhạc cổ Chăm có ảnh hưởng đến dân ca, nhạc cổ của người Việt miền Trung như trống cơm, nhạc Nam Ai, ca Huế^[1].