Lễ hội đền Bà Chúa Kho (Cổ Mễ, Bắc Ninh)

Đền Bà Chúa Kho và tích thờ

Đền Bà Chúa Kho nằm ở khu Cổ Mễ, phường Vũ Ninh, thuộc tỉnh Bắc Ninh theo cách gọi sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025^[1][2]. Theo bản tin của VietNamNet Bridge năm 2011, truyền thuyết kể Bà Chúa Kho là người vợ xinh đẹp, thông minh của một vị vua nhà Lý. Bà quản lý kho lương trong cuộc chiến chống quân xâm lược phương Bắc, sau đó giúp dân khôi phục sản xuất lương thực và khai hoang vùng đất mang tên Cổ Mễ. Bà bị giặc sát hại khi đang phân phát lương thực vào ngày 12 tháng Giêng năm 1077; dân làng lập đền trên nền kho lương cũ và gọi bà là Bà Chúa Kho^[3]. Đây là truyền thuyết dân gian, chưa phải tư liệu sử học đã kiểm chứng; các nguồn đọc được không thống nhất về ngày bà mất và về việc bà là ai.

Thời gian lễ hội

Các nguồn ghi ngày khác nhau. Cổng thông tin tỉnh Bắc Ninh cho biết lễ khai mạc năm 2026 do UBND phường Vũ Ninh tổ chức ngày 28/2/2026, tức 12 tháng Giêng âm lịch; đợt hoạt động văn hóa, du lịch năm đó kéo dài từ 12/2 đến 18/3/2026^[1]. Cổng thông tin thành phố Bắc Ninh liệt kê hội đền Bà Chúa Kho vào ngày 14–15 tháng Giêng^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam nêu ngày chính lễ là 14 tháng Giêng^[4]; Tuổi Trẻ ghi nhận hàng nghìn người đến đền ngày 4/2/2023, tức 14 tháng Giêng năm Quý Mão^[6]. Báo Lào Cai, đăng lại từ báo Quân đội nhân dân, lại viết lễ hội chính vào ngày 12 tháng Giêng và khách đông nhất từ tháng Chạp đến hết rằm tháng Giêng^[5]. Bài này lấy 12 tháng Giêng làm ngày bắt đầu và tính bốn ngày (12–15 tháng Giêng) để bao trùm cả ngày khai mạc lẫn ngày chính lễ mà các nguồn nêu.

Phần lễ

Lễ khai mạc năm 2026 gồm các nghi thức truyền thống: đọc văn tế, trống chiêng, dâng hương và phát lộc tượng trưng^[1]. Lễ vật tùy điều kiện từng người, từ thẻ hương, hoa, tiền âm phủ đến gà, xôi hay mâm ngũ quả^[4].

Tục "vay vốn" và "lễ tạ"

Điểm làm nên tiếng của đền là tục "vay vốn" đầu năm. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, người đến lễ ghi vào sớ số tiền cần vay, mục đích sử dụng và thời hạn trả; quan niệm dân gian là đầu năm vay Bà, cuối năm quay lại tạ lễ để trả nợ, dù việc làm ăn thuận lợi hay không^[4]. Bài của Tuổi Trẻ năm 2023 cũng nhắc quan niệm "đầu năm đi vay, cuối năm đi trả"^[6], còn VietNamNet Bridge cho biết đợt người dân kéo về "trả nợ" bắt đầu từ khoảng giữa tháng Mười một âm lịch^[3]. Đây là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian với ý nghĩa tượng trưng, người lễ thường là người buôn bán, mong được phù hộ làm ăn.

Phần hội

Ngoài phần lễ, các hoạt động của lễ hội năm 2026 gồm tuần lễ ẩm thực, hơn 100 gian hàng sản phẩm làng nghề, hát quan họ, vẽ tranh Đông Hồ, các trò chơi dân gian và giao lưu với nghệ nhân^[1].

Đông khách và những vấn đề lễ vật

Báo Lào Cai năm 2025 cho biết lễ hội chính trung bình thu hút khoảng 7.000 lượt khách mỗi ngày vào cao điểm^[5]. Cùng bài viết đó ghi nhận mâm lễ bán trước cổng đền giá khoảng 200.000 đồng đến 2 triệu đồng, có người chi tới hàng chục triệu đồng và đốt nhiều vàng mã gây lãng phí, ô nhiễm; dịch vụ "khấn thuê, lễ mướn" và tình trạng chèo kéo khách xuất hiện dọc lối vào^[5]. Ban quản lý đền phát loa khuyến khích hạn chế hóa vàng, mang một phần lễ về thờ tại gia, chính quyền phường yêu cầu đặt biển nhắc không thuê người khấn hộ, và đền lắp gần 70 camera để phân luồng, chống móc túi và ùn tắc^[5]. Tuổi Trẻ năm 2023 ghi nhận lượng vàng mã giảm so với những năm trước, một số người chỉ dâng trái cây, nước uống, nhưng lò hóa vàng vẫn hoạt động liên tục và vẫn có người nhét tiền lẻ qua khe cửa khu thờ tự^[6].

Lưu ý về nguồn

Cổng thông tin Bắc Ninh và các báo không thống nhất về ngày chính lễ (12 hay 14 tháng Giêng) và về tích thờ; bài này chỉ nêu những gì từng nguồn viết, không khẳng định nhân vật lịch sử cụ thể của Bà Chúa Kho.