Lễ hội đền Cửa Ông (Cẩm Phả, Quảng Ninh)

Đền Cửa Ông và nhân vật được thờ

Đền Cửa Ông ở phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả (Quảng Ninh) thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, con thứ ba của Trần Hưng Đạo, người được nhắc đến với công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, theo VOV^[2]. Báo Quảng Ninh viết đền là di tích thời Trần gắn với thần tích về chiến công chống giặc ngoại xâm ở vùng biên ải, được Thủ tướng xếp hạng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt năm 2017^[3]. Báo Nhân Dân mô tả quần thể ba khu đền Hạ, đền Trung và đền Thượng thế "chân vạc" nhìn ra vịnh Bái Tử Long, trong đó đền Trung và đền Hạ từng bị phá hủy trong chiến tranh và nay đền Hạ đã được tôn tạo^[1].

Thời gian

Theo Báo Quảng Ninh, lễ hội mở hằng năm vào mùng 3–4 tháng Hai và mùng 3–4 tháng Tám âm lịch để tưởng nhớ Trần Quốc Tảng cùng các tướng lĩnh nhà Trần trấn giữ vùng Đông Bắc^[3]. Bài này chọn đợt đầu xuân (mùng 3 tháng Hai âm lịch) làm ngày bắt đầu vì đó là đợt được các nguồn nhắc nhiều hơn^[1][2]. Báo Nhân Dân bổ sung rằng lễ hội kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch vào năm chẵn^[1]. Lễ khai hội năm 2024 diễn ra sáng 12/3 dương lịch, tức mùng 3 tháng Hai âm lịch^[3]. Hai đợt mỗi năm được ghi trong một nguồn, nhưng bài VOV và Nhân Dân chỉ nhắc đợt đầu xuân, nên bài không đi sâu vào đợt mùa thu^[1][2].

Phần lễ

Phần lễ năm 2024 do Báo Quảng Ninh mô tả gồm: lễ dâng hương xin rước Đức Ông và Thánh Mẫu vi hành; lễ rước kiệu Đức Ông và các nhân thần vi hành từ đền Thượng đi qua nhiều dãy phố của phường Cửa Ông rồi trở về sân lễ hội; khai mạc; lễ rước hoàn cung, lễ tạ an ngôi chính vị; lễ tế Đức Ông và lễ dâng hương Thánh Mẫu^[3]. Lễ rước năm đó có hơn 30 đoàn với hơn 1.000 người, gồm rước trên đường bộ và rước trên biển với hơn 20 tàu thuyền^[3]. Năm 2017, Báo Nhân Dân ghi phần mở đầu có màn trống hội "Triều Trần" kết hợp múa cờ và dụng cụ binh võ của hơn 100 diễn viên đoàn chèo Quảng Ninh, thể hiện "hào khí Đông A"^[1]. Đây là những màn trình diễn mới được dàn dựng, không nhất thiết là nghi thức cổ truyền.

Phần hội

Phần hội gồm hát quan họ trên thuyền, hội thi đua thuyền truyền thống, thi dâng soạn lễ (mâm ngũ quả, têm trầu cánh phượng, vừa hành quân vừa thổi cơm) và các trò chơi dân gian như cờ người, cờ bỏi, kéo co, đẩy gậy, chọi gà, bịt mắt đập bóng^[3]. Báo Nhân Dân năm 2017 cũng liệt kê chọi gà, cờ người, hát quan họ, thi đua thuyền, thi bịt mắt đạp niêu, đẩy gậy và kéo co^[1]. Báo Quảng Ninh cho biết mỗi năm di tích đón trên 70 vạn lượt người đến tham quan, viếng lễ^[3].

Công nhận di sản

VOV cho biết lễ hội đền Cửa Ông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào cuối năm 2016, sau nghệ thuật hát Then của người Tày ở Bình Liêu và hát Nhà tơ (hát cửa đình) ở Móng Cái, Đầm Hà^[2]. Lễ hội năm 2017 kết hợp đón bằng công nhận; theo Nhân Dân đã hơn 20 năm lễ hội truyền thống được tổ chức, và việc được công nhận vừa là niềm tự hào vừa là thách thức bảo tồn cho ban quản lý và chính quyền^[1][2].

Cần lưu ý các nguồn đều là báo chính thống; phần nhận định về ý nghĩa, "hào khí Đông A" và thần tích Trần Quốc Tảng chưa được đối chiếu với tư liệu sử học độc lập, nên bài chỉ nêu theo cách các nguồn trình bày.