Lễ hội Núi Bà Đen (Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu, Tây Ninh)

Giới thiệu

Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu là lễ hội lớn nhất trong năm ở núi Bà Đen (Tây Ninh), diễn ra quanh điện Bà và chùa Linh Sơn Tiên Thạch, thường gọi là chùa Bà, trên núi Bà Đen^[1][2][4]. Tên "lễ hội núi Bà Đen" trong các tài liệu thường chỉ hai dịp trong năm: Hội xuân vào tháng Giêng âm lịch và Lễ vía Bà vào tháng Năm âm lịch^[1]; bài này tập trung vào Lễ vía, dịp đã được công nhận là di sản. Theo Báo Văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa lễ vía vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia bằng Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 4/9/2018, và tỉnh Tây Ninh tổ chức lễ công bố di sản năm 2019^[3]. Trang của Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen lại ghi ngày 14/8/2019 cho quyết định công nhận, khác với ngày trên^[2]; chưa đối chiếu được văn bản gốc.

Bà Đen trong truyền thuyết

Dân gian truyền nhiều tích về Bà Đen. Theo Nguyễn Trọng Hiếu (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh), có hai tích được nhắc nhiều nhất. Tích thứ nhất kể về một đôi trai tài gái sắc đã hẹn ước; giữa buổi loạn lạc, chàng Lê Sĩ Triệt đi tòng quân, còn nàng Lý Thị Thiên Hương một ngày lên núi lễ chùa thì bị thác oan, về sau hiển linh phù hộ dân vùng. Khi lên ngôi, vua Gia Long nhớ chuyện được Bà mách bảo mà thoát nạn trên núi, sai Tả quân Lê Văn Duyệt lên núi làm lễ sắc phong và tạc tượng, thờ trong hang đá gọi là Điện Bà; sắc phong ấy thất lạc, đến năm 1936 vua Bảo Đại phong lại. Tích thứ hai kể về cô gái tên Đênh (sau đọc chệch thành Đen), từ chối cuộc ép duyên với con quan trấn vùng Trảng Bàng, bỏ nhà lên núi tu hành rồi mất ở đó; triều Nguyễn sau cho đúc tượng đồng đen và sắc phong "Linh Sơn Thánh Mẫu"^[1]. Đây là truyền thuyết dân gian, bài chép theo nguồn. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, chùa Bà hình thành từ thế kỷ XVIII^[6].

Trình tự lễ vía

Lễ vía diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Năm âm lịch, việc chuẩn bị bắt đầu từ nhiều ngày trước^[1][2][4].

Mùng 4: lễ mộc dục (tắm Bà) bắt đầu lúc 0 giờ, tức khuya mùng 3 rạng mùng 4, tại điện Bà. Cửa điện đóng kín, đèn nến gần như tắt, chỉ có sáu phụ nữ, trong đó có ba ni cô, ở bên trong. Sau khi dâng hương xin phép, nhóm này thay áo cũ, tắm tượng bằng nước thơm nấu từ sen, lài, sứ, quế cùng dầu thơm, lau khô bằng khăn xông hương rồi khoác áo mới; sau đó cửa điện mở cho khách vào lễ^[2]. Suốt ngày mùng 4 có các tiết mục dân gian như hát bóng rỗi chào mời, hát chặp bóng tuồng hài "Địa Nàng", múa dâng bông, dâng mâm ngũ sắc và các điệu múa đồ chơi (múa lu, múa lục bình, múa bông huệ)^[1][2].

Mùng 5 là ngày vía chính và là ngày đông khách nhất; năm 2023, ngày này rơi vào 22/6 dương lịch^[4]. Nghi lễ quan trọng nhất là "trình thập cúng", dâng Bà mười món gồm hương, đèn, hoa quả, trà, bánh, rượu; các nhà sư luân phiên tụng kinh trước bàn thờ Bà suốt ngày^[1][2].

Mùng 6 là ngày cuối. Trang của Ban Quản lý khu du lịch ghi buổi sáng có ban nhạc lễ và lễ bái sám cúng Phật, buổi trưa cúng Ngọ – hoàn đàn, đến 12 giờ cung tiễn chư tôn đức kinh sư, báo với chư Phật rằng lễ vía đã hoàn tất^[2]. Nghiên cứu của Nguyễn Trọng Hiếu lại mô tả ngày mùng 6 dành cho cúng cô hồn, uổng tử và chẩn tế bá tánh^[1]. Hai nguồn mô tả khác nhau về ngày cuối.

Báo chí các năm gần đây ghi thêm nhiều nội dung. Năm 2023 có lễ Hưng tác thỉnh Thành hoàng Bổn cảnh, cúng Ngọ Phật – cúng Cửu Huyền, tiến Cửu Huyền Thất Tổ và lễ tắm Bà, cùng múa mâm vàng, múa rồng nhang Long Mã^[4]. Năm 2025 (30/5–1/6) có thêm lễ dâng đăng vào tối 31/5 và 1/6: mỗi khách nhận một ngọn đèn và ghi lời nguyện gửi lên Bà; trên quảng trường đỉnh núi còn có phiên chợ lá bồ đề, nơi khách dùng lá bồ đề thay tiền để mua đồ ăn, thức uống^[5][6].

Hội xuân núi Bà

Ngoài Lễ vía, núi Bà Đen còn có Hội xuân diễn ra trong tháng Giêng âm lịch; theo Nguyễn Trọng Hiếu, chính hội là đêm 18 và ngày 19 tháng Giêng^[1].

Đặc điểm và quy mô

Theo Nguyễn Trọng Hiếu, lễ vía vừa mang tính trang nghiêm của lễ thức Phật giáo, vừa có sắc thái rộn ràng của tín ngưỡng dân gian; tác giả nhận xét lễ đơn giản hơn vía Bà Chúa Xứ ở núi Sam và chỉ tập trung vào ba ngày, trong đó nghi thức quan trọng nhất là lễ tắm Bà^[1]. Các báo chỉ ghi "hàng ngàn" người dân và du khách về dâng hương, không có số liệu cụ thể^[4][5]. Trong lễ công bố di sản năm 2019 có bảy nghệ nhân dân gian được trao danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú"^[3].