Lễ hội Hết Chá của người Thái trắng ở Mộc Châu (Sơn La)

Cộng đồng và địa điểm

Hết Chá là lễ hội của người Thái trắng ở Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Các bài báo đến năm 2024 ghi lễ hội diễn ra ở bản Áng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu^[2][4]; bài của VOV đăng ngày 29/3/2026 ghi lễ hội năm đó diễn ra ở tổ dân phố Na Áng, phường Mộc Sơn, tỉnh Sơn La, trong không gian văn hóa "Sắc màu Mộc Sơn"^[7]. Tên đơn vị hành chính thay đổi theo đợt sắp xếp năm 2025, nên bài này giữ cách gọi của từng nguồn.

Nguồn gốc

Theo truyền miệng được báo chí thuật lại, người Thái xưa nghèo, không có tiền mua thuốc nên nhờ thầy mo; thầy cầu thần linh và cứu được nhiều người trong bản. Những người khỏi bệnh xin làm con nuôi của thầy. Lễ tạ ơn vốn đặt vào dịp cuối năm, nhưng lúc đó dân bản bận chuẩn bị Tết nên thầy ấn định tháng Ba hằng năm, và từ đó lễ hội ra đời^[2][3]. Báo Sơn La năm 2024 kể theo một dị bản: thầy cúng Mọ Mun ở vùng Mường Mốc chữa bệnh bằng thuốc nam, người khỏi bệnh xin làm con nuôi và mỗi độ xuân về lại trở về thăm thầy^[4]. Bài của VOV năm 2016 viết lễ hội tạ ơn các thầy mo, trời đất, tổ tiên và thần linh, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[1].

Về tên gọi, bài của Quê hương online gọi Hết Chá là lễ hội "giã biệt", đánh dấu việc người Thái chia tay mùa xuân khi hoa ban tàn để bước vào vụ sản xuất mới^[2]; bài của Báo Công lý hiểu là "kết thúc mùa ban nở"^[5]. Các bài khác không giải thích tên gọi, nên đây chỉ là cách giải thích trong từng bài, chưa phải kết luận của nghiên cứu ngôn ngữ.

Thời gian

Các nguồn chỉ ghi "tháng Ba hằng năm", vào mùa hoa ban nở, không ghi ngày âm lịch. Ngày cụ thể từng năm là 25–26/3/2016^[2], 24–25/3/2023^[3], 22–23/3/2024^[4] và 28/3/2026^[7]; một bài tổng hợp ghi lễ hội thường diễn ra 22–26/3^[2], một bài khác ghi 23–26/3^[5]. Vì các ngày này không khớp một ngày âm lịch cố định, bài này dùng lịch dương, bắt đầu 22/3 và tính hai ngày; ngày thực tế thay đổi theo năm.

Phần lễ

Theo Quê hương online, việc chuẩn bị mất khoảng ba đến năm ngày; cây nêu bằng tre bương cao trên 3 mét có nhiều tầng hoa, chim muông, côn trùng đan hoặc đẽo thủ công. Chủ lễ là người khỏe mạnh, có uy tín, nhiều con nuôi và điều kiện kinh tế; trưởng bản mời thần linh xuống dự, cầm kiếm đi quanh cây nêu và khấn, nhắc con cháu "được ăn đừng quên đũa, được ở đừng quên ơn". Người dân mang gạo, gà, cá, xôi, trứng làm lễ vật tùy hoàn cảnh^[2]. Bài của VOV năm 2016 mô tả thầy cúng dẫn sư phụ đi "chém tà ma", vung kiếm theo nhịp "Tẳng bụ" đến gốc cây Chá^[1]. Báo Sơn La năm 2024 cho biết lễ hội mở đầu bằng nghi thức cúng Then khi trống chiêng nổi lên, bà con dựng cây "xặng chá" trang trí chim, cá, hoa ban, hoa mạ, và thầy mo đọc bài cúng cầu no ấm, hạnh phúc^[4][6]. Con nuôi bày tỏ lòng thành kính với thầy đã chữa bệnh cho mình^[3][6].

Phần hội

Phần hội mô phỏng đời sống thường ngày của người Thái thời dựng bản, dựng mường: dạy con cháu khai hoang ruộng, tập cho trâu cày, kịch câm châm biếm thói hư, cùng điệu "Xòe Chá" gồm sáu phần quanh cây nêu^[2][3][6]. Báo Sơn La năm 2024 nhắc cảnh hái rau rừng, xúc cá, đi săn, thi thôn nữ duyên dáng, thi lấy lửa luộc gà, bắn nỏ, đi cầu kiều, trưng bày ẩm thực và kết thúc bằng vòng xòe đoàn kết với du khách^[4]. Năm 2023 có thêm tung còn và đi cầu kiều, gốc cây nêu đặt chum rượu cần mời khách, và có gian hàng thổ cẩm, nông sản^[3]. Năm 2026 lễ hội diễn ra cùng các hoạt động du lịch trải nghiệm ở phường Mộc Sơn, có tung còn, đi cầu kiều và thi lấy lửa luộc gà giữa các khu dân cư^[7]. Báo Văn hóa xếp lễ hội vào sản phẩm văn hóa - du lịch cộng đồng của Khu du lịch quốc gia Mộc Châu^[6].

Mai một, phục dựng và công nhận

Theo Quê hương online, trước những năm 1960 lễ hội được tổ chức đều đặn; từ giữa những năm 1960, do chiến tranh và nghệ nhân lớn tuổi mất dần, lễ hội mai một, nhiều nghi thức thất truyền; từ năm 2006, người cao tuổi bản Áng nghiên cứu và phục dựng, và lễ hội được duy trì mỗi mùa hoa ban nở^[2]. Ngày 26/3/2016, huyện Mộc Châu tổ chức lễ đón chứng nhận Hết Chá là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]; bài VOV năm 2026 ghi mốc công nhận là 2015, lệch một năm so với các bài khác^[7]. Bài năm 2026 còn cho biết tổ dân phố Na Áng dự kiến tổ chức hằng năm, còn phường định tổ chức ba đến năm năm một lần^[7].