Hát Dô ở Liệp Tuyết (Quốc Oai, Hà Nội)

Khái quát

Hát Dô là một loại hình diễn xướng dân gian gắn với lễ hội đền Khánh Xuân ở thôn Đại Phu, xã Liệp Tuyết (huyện Quốc Oai cũ, nay thuộc Hà Nội), nơi thờ Tản Viên Sơn Thánh^[1][2]. Điều khiến hát Dô khác phần lớn dân ca là nhịp mở hội: theo lệ cũ, hội hát chỉ tổ chức 36 năm một lần, nên một đời người may lắm chỉ được xem một hai lần^[4][6]. Báo Nhân Dân (2022) gọi hát Dô là “độc bản” của Liệp Tuyết^[1].

Truyền thuyết về lệ 36 năm

Các báo kể lại tích khá thống nhất. Đức Thánh Tản ngao du dọc sông Tích, tới vùng Lạp Hạ (nay là Liệp Tuyết), thấy đất phì nhiêu nhưng dân thưa, chưa biết cày cấy, bèn dạy dân làm ruộng rồi hẹn lúa chín sẽ quay lại. Phải 36 năm sau ngài mới trở về; thấy dân no đủ, ngài gọi trai gái trong làng đến dạy múa hát, mở hội mừng được mùa. Dân lập đền Khánh Xuân thờ ngài và giữ lệ 36 năm mở hội một lần^[3][4][6].

Báo Pháp luật Việt Nam (2015) ghi thêm rằng ai bỏ lệ sẽ bị thánh trừng phạt, dân gian gọi là “lời nguyền” hay tục hèm; hỏi sâu thì không ai nêu được trường hợp cụ thể nào phạm kiêng mà gặp họa^[4]. Phần này nên đọc như truyền thuyết và tục kiêng của địa phương, không phải sử liệu.

Cách tổ chức hội hát

Hội chính diễn ra từ ngày 10 đến 15 tháng Giêng âm lịch. Theo Báo Đại biểu Nhân dân (2023), từ tháng Tám âm lịch năm trước, cửa đền mở để dân làng xin thánh cho mở sách, chép bài, tuyển người tập hát^[2]. Đến hội, các thôn khiêng kiệu vào đền làm lễ cáo tế, rồi lần lượt từng thôn theo thứ tự anh cả, anh hai, anh ba vào hát; ngày 15 làm lễ giã hội^[3]. Sau đó sách hát được cất vào tráp, khăn, váy, túi trầu cũng cất vào đền; theo lệ, không ai được nhắc tới hát Dô, hát hay mở sách ngoài kỳ hội, nếu không sẽ bị thánh quở^[4][5]. Tục kiêng này cùng khoảng cách 36 năm khiến hát Dô gần như không được truyền dạy, cái hay chỉ nằm trong trí nhớ những người từng dự hội^[3][6].

Đội hình, trang phục và các loại hát

Đội hình gồm một hoặc hai “cái hát”, người nam lĩnh xướng, và từ 8 đến 20 nữ làm “con hát” (còn gọi “bạn nàng”) vừa hát vừa múa phụ họa^[1][2]. Theo Báo Nhân Dân, “cái” mặc áo the khăn xếp, xướng và điều chỉnh bằng tiếng sênh; con hát vấn tóc đuôi gà, đeo chuỗi hạt vàng, mặc áo năm thân^[1]. Theo tục xưa, người hát chưa vợ chưa chồng, gia đình không có tang (“sạch bụi”)^[1][3]. Về tuổi, các nguồn lệch nhau: Báo Pháp luật Việt Nam nói thiếu nữ từ 12 đến 18, còn Báo Đại biểu Nhân dân (2012) nói 11 đến 14^[4][6].

Hát Dô có hai loại chính: hát Chúc mang nội dung nghi lễ và hát Bỏ bộ mang tính trữ tình^[3]; Báo Nhân Dân kể ba thể là hát Thờ, hát Chúc và hát múa Bỏ bộ^[1]. Con hát múa theo nội dung từng đoạn như chèo đò, bắn cung, hái hoa, dệt cửi; lời ca cầu thánh ban phước, kể chuyện thiên nhiên và đời sống^[1], gửi gắm mong ước no đủ, tình người và tình yêu thiên nhiên^[5]. Số bài bản cũng lệch: bà Nguyễn Thị Lan, người khôi phục hát Dô, cho biết có 36 làn điệu^[4], còn nghiên cứu của Trần Bảo Hưng và Nguyễn Đăng Hòe năm 1977, theo Báo Đại biểu Nhân dân (2023), ghi lại 22 bài^[2].

Gián đoạn và phục hồi

Lần hội cuối được các nguồn nhắc tới là năm 1926; chiến tranh khiến chu kỳ không tiếp nối, hát Dô gián đoạn hơn năm mươi năm^[2][3]. Năm 1977, Trần Bảo Hưng và Nguyễn Đăng Hòe về Liệp Tuyết ghi lời hát từ những người từng dự hội, in trong tập “Hát Dô – Hát Chèo Tàu”^[2]. Năm 1989, Sở Văn hóa – Thông tin Hà Tây (cũ) phối hợp huyện Quốc Oai và xã mở lớp truyền dạy; bà Lan, khi ấy là Chủ tịch Hội Phụ nữ xã, được giao việc tìm người hát, và ba cụ từng dự hội năm 1926 là Tạ Văn Lai, Kiều Thị Nhuận, Đàm Thị Điều được mời dạy^[2][6]. Nhiều gia đình ngần ngại cho con em theo học vì sợ “lời nguyền”^[1][5].

Câu lạc bộ hát Dô Liệp Tuyết thành lập chính thức năm 1998^[4]. Năm 2003, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam công nhận câu lạc bộ là địa chỉ văn nghệ dân gian và trao danh hiệu Nghệ nhân Dân gian (số người được phong, truy tặng ghi không thống nhất giữa bài 2012 và 2023)^[2][6]. Năm 2005, hội phối hợp Quỹ Ford thực hiện dự án bảo tồn^[4][5]. Báo Đại Đoàn Kết (2016) ghi bà Lan đã đào tạo hơn 500 thanh thiếu niên^[3]; năm 2022 bà được Chủ tịch nước phong Nghệ nhân Nhân dân^[1][2].

Hiện nay

Hát Dô nay không còn phải chờ 36 năm: câu lạc bộ biểu diễn hằng năm vào mùa lễ hội^[3][4]. Trước mỗi buổi diễn, kể cả ngoài đền Khánh Xuân, câu lạc bộ vẫn làm lễ xin phép thánh và báo lại sau đó, theo Báo Đại biểu Nhân dân (2023)^[2]. Kết quả kiểm kê của Hà Nội xếp hát Dô vào nhóm di sản cần ưu tiên bảo vệ^[2]. Các báo nhấn mạnh việc truyền nghề còn dựa nhiều vào cá nhân nghệ nhân, trong khi chính sách bảo tồn cụ thể và lực lượng kế cận còn thiếu^[1][4].