Hát xẩm

Khái quát

Hát xẩm là lối hát rong của người Việt. GS.TS Từ Thị Loan cho biết xẩm không bó hẹp trong một vùng mà lan truyền ở nhiều tỉnh, thành^[2]; Ninh Bình được nhiều bài gọi là một quê hương lâu đời của loại hình này^[3]. Xẩm thường vang lên ở chợ, bến tàu, xe điện và những nơi đông người. Một bài của Báo Văn hóa (2021) nhắc lại nhận định của nhà nghiên cứu: trong các thể loại diễn xướng dân gian, xẩm là loại duy nhất ngay từ khi ra đời đã mang tính chuyên nghiệp và dành cho người khiếm thị để mưu sinh^[1]. Bà cũng nhấn mạnh rằng trong âm nhạc truyền thống, có lẽ chỉ xẩm được gọi là một nghề kiếm sống^[2].

Mốc hình thành

Báo Pháp Luật Việt Nam (2021) viết rằng hát xẩm ra đời ở nước ta từ khoảng thế kỷ XIII, nhưng không dẫn nguồn cho mốc này^[4]. Các bài khác đã đọc chỉ nói chung là xẩm có bề dày hàng trăm năm, trải từ thời phong kiến sang thời thuộc địa, và đạt thời hoàng kim khi có mặt ở chợ, bến tàu, xe điện^[1]. Vì vậy mốc thế kỷ XIII nên xem là ý kiến chưa được kiểm chứng.

Nội dung và làn điệu

Theo nghệ nhân dân gian Đào Bạch Linh (trích trong bài của Báo Pháp Luật), xẩm có đủ sắc thái từ vui vẻ đến châm biếm. Trước Cách mạng có xẩm dân vận, thời xóa mù chữ có xẩm bình dân học vụ, và có cả xẩm tàu điện. Đề tài rất rộng: công cha nghĩa mẹ, tình yêu, tình vợ chồng, tình anh em, rồi các chuyện thời sự và việc phê phán thói hư tật xấu^[4].

Ở Ninh Bình, quê hương lâu đời của xẩm, người ta còn lưu giữ khoảng 20 làn điệu, trong đó có 8 làn điệu chính thể hiện các sắc thái vui buồn của đời sống xã hội, theo lời Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tống Quang Thìn tại hội thảo năm 2021^[3]. Báo Nhân Dân (2023) kể các câu lạc bộ ở huyện Yên Mô hát thành thạo xẩm Thập ân, xẩm Ngược đời, Huê tình, Giọt nước cánh bèo, với tiếng đàn nhị, phách, thanh la, trống mảnh và trống cơm đệm theo^[5].

Nghệ nhân Hà Thị Cầu

Nghệ nhân Hà Thị Cầu (quê Yên Mô, Ninh Bình) được gọi là "báu vật nhân văn sống" và "nghệ nhân hát xẩm cuối cùng của thế kỷ XX". Báo Văn hóa ghi bà mất năm 2013, và nhận định đội ngũ nghệ nhân ngày càng ít đi sau đó^[2][5]. Tại hội thảo năm 2021, bà được nhắc là người hát xuyên hai thế kỷ^[3]. Câu lạc bộ xẩm mang tên bà ở Yên Mô hiện có hơn 30 thành viên, nhiều em nhỏ đã đoạt giải trong các liên hoan^[5].

Thách thức

Hội thảo khoa học quốc tế "Bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xẩm trong xã hội đương đại" do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tỉnh Ninh Bình và Đại học Temple (Hoa Kỳ) tổ chức ngày 7/12/2021 nhận được 40 tham luận^[3]. PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương chỉ ra các khó khăn: môi trường diễn xướng dân gian thu hẹp, nghệ nhân thực hành và kế cận thưa vắng, thị hiếu công chúng thay đổi, và xẩm không còn là phương thức mưu sinh của người khiếm thị^[2].

Việc truyền nghề của xẩm thoải mái hơn so với quan họ, hát xoan, đờn ca tài tử hay ca Huế vì không bị ràng buộc bởi lề lối nghiêm ngặt. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý học thành nghề không dễ: ngoài năng khiếu còn cần vốn sống để thấm lời ca, nhịp phách và ngón đàn, nên ít người theo được lâu dài^[2][4].

Bảo tồn và đổi mới

Những năm gần đây, các chiếu xẩm, nhóm xẩm và câu lạc bộ xuất hiện trở lại; năm 2019, Liên hoan các câu lạc bộ hát xẩm khu vực phía Bắc ở Ninh Bình quy tụ 15 câu lạc bộ^[2]. Ninh Bình xây dựng đề án khôi phục, bảo tồn và phát triển xẩm giai đoạn 2019–2022, đồng thời đề xuất làm hồ sơ đưa xẩm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, rồi hướng tới hồ sơ UNESCO ở diện cần bảo vệ khẩn cấp^[3]. Bài này chưa kiểm được kết quả của các hồ sơ ấy.

Về hướng đi, Từ Thị Loan cho rằng xẩm cần đổi mới cả nội dung lẫn hình thức để hợp thị hiếu người trẻ nhưng vẫn giữ bản sắc, và vẫn ưu tiên truyền dạy theo lối truyền khẩu, truyền ngón của nghệ nhân dân gian^[2][4].