Vạc dầu, cũi hổ và cách trị tội thời Đinh Tiên Hoàng

Điều sử cũ chép

Theo Đại Việt sử ký toàn thư mà bài của Trần Đình Ba dẫn lại, Đinh Tiên Hoàng muốn dùng uy để chế ngự thiên hạ nên đặt một chiếc vạc lớn ở sân triều, nuôi hổ dữ trong cũi và ra lệnh rằng kẻ nào trái phép sẽ bị bỏ vào vạc dầu hoặc cho hổ ăn^[1][2]. Việt sử lược cũng ghi rằng đám tù tội đều sợ phục, không dám trái mệnh^[1]. Các bài khác kể chi tiết hơi khác: vạc đặt trước điện, hổ báo nuôi trong vườn^[3], và theo Phạm Văn Sơn còn có cột đồng nung đỏ để trừng trị kẻ gian ác và phản bội^[1][2]. Wikipedia tiếng Việt nêu cùng hình phạt ở mục nói về việc mở nước Đại Cồ Việt, không kèm chú thích riêng cho đoạn này^[4]. Vì vậy cần phân biệt phần nhiều nguồn cùng chép (có vạc dầu và hổ, nhằm răn đe) với những phần chỉ một nguồn nêu, như cột đồng.

Bối cảnh: chưa có luật thành văn

Trần Đình Ba cho rằng ở thế kỷ X nước ta chưa có luật thành văn, việc xét xử chủ yếu theo luật tục trong dân gian; cơ quan chuyên trách pháp luật như Bộ Hình, Thẩm hình viện và bộ Hình thư (1042) phải đến thời Lý mới có^[1][2]. Nhà Đinh vừa dẹp loạn 12 sứ quân, quan lại chủ yếu là quan võ, chưa có thi cử chọn người^[1]. Theo Việt sử tiêu án, khi định phẩm quan văn, võ và tăng đạo, vua phong Lưu Cơ làm Đô hộ phủ sĩ sư, Nguyễn Bặc làm Định quốc công, Lê Hoàn làm Thập đạo tướng quân^[1]; các bài đọc không mô tả cụ thể chức Đô hộ phủ sĩ sư xử án thế nào. Báo Pháp luật Việt Nam năm 2018 viết rằng sau khi dẹp xong loạn 12 sứ quân, nhiều nơi vẫn chưa theo luật lệ triều đình, nên vua đặt vạc dầu, nuôi hổ báo để răn đe kẻ phản loạn^[3]. Đó là cách lý giải của các tác giả, không phải lời của sử cũ.

Răn đe nhiều hơn thi hành

Hai bài của Trần Đình Ba nhận xét rằng trong sử sách chưa thấy ghi trường hợp phạm trọng tội nào bị Đinh Tiên Hoàng bỏ cho hổ xé xác hay luộc trong vạc dầu; việc sử cũ ghi rằng mọi người đều sợ phục, không ai dám phạm cho thấy biện pháp chủ yếu để ngăn ngừa^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam cũng viết rằng hình phạt chưa phải đem ra dùng nhưng ai nấy đều sợ phép nước^[3]. Các tác giả không nêu thêm tư liệu độc lập để chứng minh điều "chưa dùng"; đây là suy ra từ việc sử cũ không chép trường hợp cụ thể.

Cách hiểu của người sau

Trần Đình Ba nêu nhiều lý do. Thứ nhất là yêu cầu giữ trật tự sau loạn lạc, khi các vụ như Ngô Nhật Khánh làm phản hay Đỗ Thích giết vua cho thấy mầm loạn còn nhiều^[1][2]. Thứ hai là ảnh hưởng của tiền lệ Trung Hoa: ông nhắc các hình phạt kiểu bào lạc, sái bồn gắn với Trụ Vương và việc Tần Thủy Hoàng bỏ người vào vạc dầu^[1][2]. Thứ ba là tính cách nhà vua: sử quan triều Nguyễn bình rằng Tiên Hoàng vô học, dữ tợn, kiêu căng nên hai cha con đều chết bất đắc kỳ tử, một lời nhận xét đậm chất Nho gia mà bài này không dùng làm kết luận^[1]. Ông dẫn thêm giáo sư Vũ Văn Mẫu nói việc binh chiếm hết mối lo của người cầm quyền nên chưa lo san định luật pháp, và hình phạt này chỉ là biện pháp nhất thời^[1]. Đại Nam quốc sử diễn ca cũng nhắc cách phạt hiếm thấy này, với hổ nuôi trong cũi và vạc bày ngoài sân^[1][2].

Mặt trái của việc xử án không có luật

Theo Trần Đình Ba, khi không có văn bản pháp luật, việc xử án dễ theo cảm tính của vua: lúc vui thì khoan dung, lúc giận thì có thể quy tội oan^[1][2]. Ông dẫn An Nam chí lược của Lê Tắc về chuyến đi sứ của Tống Cảo năm 990 dưới thời Lê Hoàn, rằng vua đuổi những quan thuộc phạm lỗi nhỏ nhưng khi hết giận lại cho khôi phục chức cũ, để cho thấy thời Tiền Lê cũng chưa có luật thành văn^[1][2]. Năm 1042, Lý Thái Tông cho ban hành Hình thư; Đại Việt sử ký tiền biên, qua trích dẫn của ông, cho rằng từ đó phép xử án trở nên rõ ràng, thuận tiện cho dân^[1][2].

Những điểm chưa chắc

Hai bài chính ở trên do cùng một tác giả viết (đăng ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia năm 2013 và Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam năm 2021), nên chưa phải hai nguồn độc lập; bài chưa đối chiếu nguyên văn Toàn thư. Mô tả vạc, cũi, vườn hổ và cột đồng khác nhau giữa các nguồn. Chưa nguồn nào đọc cho biết cụ thể việc răn đe được công bố bằng chiếu chỉ hay chỉ là lời truyền, và cũng chưa có tài liệu nào nêu tác động của hình phạt này đến việc xử các vụ án có tên.