Đền vua Đinh và đền vua Lê (Trường Yên, Hoa Lư, Ninh Bình)

Hai ngôi đền trên nền kinh đô cũ

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và đền thờ vua Lê Đại Hành nằm ở xã Trường Yên (Ninh Bình), trong khu Cố đô Hoa Lư. VietnamPlus mô tả chúng ở trung tâm khu Thành Đông của kinh đô xưa, đền vua Lê cách đền vua Đinh khoảng 500 m về phía bắc^[2]. Bài nghiên cứu của Dương Thị Dung trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hoa Lư nhắc rằng khu di tích Cố đô Hoa Lư được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, còn hai đền đều có kiến trúc, chạm khắc gỗ và đá của nghệ nhân dân gian thế kỷ XVII và XIX^[1]. Năm 2014, Cố đô Hoa Lư là một trong các vùng lõi của Quần thể danh thắng Tràng An, được UNESCO công nhận là di sản thế giới hỗn hợp, vừa văn hóa vừa thiên nhiên^[2].

Lịch sử xây dựng và trùng tu

Cả bài tạp chí lẫn VietnamPlus đều cho rằng hai đền được khởi dựng từ thời Lý theo lối "nội công, ngoại quốc", rồi được dựng lại vào thế kỷ XVII thời Hậu Lê^[1][2]. Hai nguồn không dẫn văn bản nào của thời Lý, nên mốc khởi dựng này nên hiểu là điều được truyền lại. Từ thế kỷ XVII, mốc rõ hơn: đầu thế kỷ ấy Lễ quận công Bùi Thời Trung cho xây lại hai đền trên nền cung điện xưa; năm Hoằng Định thứ 7 (1606), chúa Trịnh Tùng (Bình An vương) có công tu bổ, còn Đô đốc Bùi Thời Trung cùng dân bản địa sửa đền quay về hướng đông và cho khắc bia^[1]. Năm Bính Thìn (1676), dân Trường Yên trùng tu lớn cả hai đền; năm 1898, ông Dương Đức Vĩnh (cụ Bá Kếnh) cùng dân làng Yên Thượng nâng cao đền vua Đinh bằng ngưỡng cửa đá và các chân tảng đá cổ bồng^[1]. Tạp chí Công Thương ghi thêm rằng năm 1960 Nhà nước trùng tu đền vua Đinh, đền vua Lê và sửa lại các bậc đá lên lăng vua Đinh^[3].

Đền vua Đinh

Theo VietnamPlus, đền vua Đinh có ngọ môn quan ba gian lợp ngói, núi giả, hồ sen, nghi môn ngoại, nghi môn nội ba gian bằng gỗ lim, ba tòa bái đường, thiêu hương và hậu cung. Gian giữa thờ tượng đồng vua Đinh trên bệ đá xanh nguyên khối; gian trái thờ Đinh Liễn, gian phải thờ Đinh Hạng Lang và Đinh Toàn; đền còn thờ cha mẹ nhà vua và có bài vị các tướng triều Đinh^[2]. Bài tạp chí mô tả nhiều mảng chạm gỗ thế kỷ XVII: lưỡng long chầu nhật trên bờ nóc bái đường, cửa võng chạm lưỡng long chầu nguyệt, các bức cốn chạm cảnh người săn thú, cùng những mảng "lưỡng long chầu lá đề" mà tác giả coi là dấu vết vai trò của đạo Phật trong đời sống thời ấy^[1]. Về đá, ngoài cặp long sàng nổi tiếng, sân rồng và chính cung còn có rồng đá kiểu yên ngựa và hai nghê đá thế kỷ XVII, được tác giả đánh giá là chuẩn mực của hình tượng nghê đá Việt Nam^[1]. Hai rồng đá bên bệ thờ có chạm cá chép bú rồng và cá trắm đớp tôm; tác giả gắn chi tiết ấy với truyền thuyết thuở hàn vi Đinh Bộ Lĩnh được rồng hiện lên cứu khi bị chú đuổi đánh^[1]. Đó là truyện dân gian, không phải sử liệu.

Đền vua Lê

Đền vua Lê cũng theo kiểu "nội công, ngoại quốc" với ba tòa: bái đường năm gian, thiêu hương kiểu ống muống thờ "tứ trụ" triều Tiền Lê và chính cung năm gian. Gian giữa là tượng Lê Đại Hành đội mũ bình thiên; gian trái thờ Dương Vân Nga, gian phải thờ Lê Long Đĩnh; đền còn có bài vị công chúa Lê Thị Phất Ngân và tướng Phạm Cự Lượng^[2]. Theo bài tạp chí, đền này ít được tu sửa hơn đền vua Đinh nên giữ được nhiều mảng chạm Hậu Lê hơn: sáu chiếc bẩy hình rồng, cảnh tiên nữ cưỡi rồng, ao sen, cá rô hóa rồng và chín con hổ. Tác giả liên hệ những hình ấy với truyền thuyết dân gian về thuở sinh của Lê Hoàn, trong đó bà mẹ nằm mộng thấy sen và một con hổ che chở đứa trẻ^[1]. Năm 1998, các nhà khảo cổ khai quật khoảng 200 m² phía nam khuôn viên đền, tìm thấy nền cung điện cũ và một số đồ gốm sứ cổ^[2].

Lăng vua Đinh trên núi Mã Yên và lễ hội

Tạp chí Công Thương mô tả lăng vua Đinh nằm ở chỗ võng giữa đỉnh núi Mã Yên (còn gọi núi Yên Ngựa, cao hơn 200 m), phải leo khoảng 150 bậc đá; trước lăng có tấm bia ghi lăng xây năm Minh Mạng thứ 21 và trùng tu năm Hàm Nghi nguyên niên, còn Toàn thư chép nhà vua được an táng ở Tràng An sơn lăng năm 979^[3]. Về lễ hội, các nguồn ghi không giống nhau: bài năm 2004 cho biết làng Trường Yên mở hội từ ngày 15 đến 20 tháng Hai âm lịch, còn VietnamPlus năm 2023 nhắc Lễ hội Hoa Lư từ ngày 9 đến 11 tháng Ba âm lịch với nghi thức "tế cửu khúc"^[3][2]. Bài này không chọn lịch nào là đúng.

Những điểm cần lưu ý

Mốc khởi dựng thời Lý chỉ được nêu chung chung; trong các đợt tu bổ, chỉ riêng đợt năm 1606 được bài tạp chí nói là có khắc bia^[1]. Chính bài này ghi niên đại long sàng trước nghi môn ngoại vừa là thế kỷ XVIII vừa là năm 1608, nên con số chưa nhất quán^[1]. Những cách lý giải biểu tượng, chẳng hạn hình con phượng cắp cuốn thư gợi nhắc Dương hậu, là suy đoán của tác giả bài nghiên cứu chứ không phải kết luận đã được kiểm chứng^[1].