Thiền sư Đỗ Pháp Thuận (914/915–990) và bài thơ Quốc tộ

Thân thế theo Thiền uyển tập anh

Pháp Thuận là thiền sư đời thứ 10 của dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, họ Đỗ nên thường được gọi là Đỗ Pháp Thuận^[1][6]. Tiểu sử của ông chủ yếu dựa vào Thiền uyển tập anh và có rất ít chi tiết về quá trình tu hành^[1]. Theo Nguyễn Quang Khải (Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 2016), ông xuất gia từ nhỏ, thờ thiền sư Phù Trì ở chùa Long Thọ làm thầy, sau trụ trì chùa Cổ Sơn ở làng Thừ, quận Ải, và mất năm Hưng Thống thứ 2 (990), thọ 76 tuổi^[1].

Một vài điểm các nguồn nói khác nhau. Về năm sinh, Nguyễn Quang Khải suy ra 915 từ con số 76 tuổi tính theo tuổi mụ; Nguyễn Công Lý cũng ghi 915–990, còn Nguyễn Thanh Bình và vi.wikipedia ghi 914–990, báo Công an nhân dân nêu cả hai năm^{[1][2][3][6][7]}. Về quê quán, chưa có tư liệu xác định: Lê Mạnh Thát nêu hai khả năng là Sơn Tây hoặc Thanh Hóa dựa vào các địa danh Cổ Sơn, Thừ, Ải, còn Nguyễn Quang Khải nghiêng về xã Bất Quần (Quảng Xương, Thanh Hóa); các địa danh này còn được đọc khác nhau, "Thừ" hay "Thư", "Ải" hay "Ái"^[1]. Riêng báo Công an nhân dân chép ông quê huyện Ninh Thanh, nay thuộc Hải Dương, mà không nêu căn cứ^[6]; bài này không dùng chi tiết ấy.

Người cố vấn của Lê Hoàn

Theo Nguyễn Quang Khải, khi nhà Tiền Lê mới dựng nghiệp, Pháp Thuận tham gia trù tính sách lược nhưng lúc thiên hạ yên thì không nhận phong thưởng; vua Lê Đại Hành kính trọng, thường không gọi tên mà gọi "Đỗ Pháp sư" và giao việc soạn văn thư^[1]. Báo Công an nhân dân kể thêm, dựa trên Thiền uyển tập anh, rằng ông giỏi độn số và phù sấm, còn Toàn thư ghi ông giúp vua trừ nội gian, dẹp giặc ngoài^[6].

Chuyện lái đò đón sứ Lý Giác (987)

Năm 987 sứ nhà Tống là Lý Giác sang Đại Việt; Thiền uyển tập anh chép năm Thiên Phúc thứ 7, và Nguyễn Quang Khải lưu ý có chỗ ghi năm 986^[1]. Theo Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, sư Khuông Việt khuyên vua cho một nhà sư thông Nho học cải trang làm người lái đò đón sứ để cho thấy nước Việt có người học thức, và sư họ Đỗ được chọn^[4]. Trên sông, thấy đôi ngỗng, Lý Giác ngâm hai câu thơ tả ngỗng ngẩng cổ nhìn trời; Đỗ Thuận đáp hai câu tả lông trắng nổi trên nước xanh, chân đỏ khua sóng biếc, khiến sứ giả ngạc nhiên^[4]. Cả Nguyễn Thị Mỹ Hạnh lẫn Nguyễn Quang Khải đều cho biết bốn câu này chỉ sửa vài chữ từ bài thơ vịnh ngỗng của Lạc Tân Vương đời Đường^[1][4].

Tên sứ cũng không thống nhất: Toàn thư ghi Lý Giác, còn bản gốc Thiền uyển tập anh, theo Nguyễn Quang Khải, ghi Nguyễn Giác; bài này dùng Lý Giác theo đa số nguồn^[1].

Bài thơ Quốc tộ

Thiền uyển tập anh chép bài thơ với nhan đề "Đáp quốc vương Quốc tộ chi vấn", tức lời đáp câu hỏi của vua về vận nước dài ngắn^[1][2]. Bài gồm bốn câu, 20 chữ; phiên âm Hán – Việt là "Quốc tộ như đằng lạc, Nam thiên lí thái bình, Vô vi cư điện các, Xứ xứ tức đao binh"^[1][2]. Ý chung là vận nước gắn bền, trời Nam yên ổn, nhà vua theo đường vô vi nơi cung điện thì khắp nơi tắt đao binh.

Các chi tiết lại được hiểu theo nhiều hướng. Hai chữ "đằng lạc" từ lâu được dịch là dây leo quấn quýt, còn bản dịch của Đoàn Thăng trong Thơ văn Lý – Trần dùng hình ảnh mây quấn; Nguyễn Đăng Na (2011) cho đó là một loại cây thuốc quý giúp con người trường thọ, và Nguyễn Khắc Phi (2014) đề xuất cả hai nghĩa, kèm mô tả loài dây leo mang tên ấy^[2]. Nguyễn Quang Khải hiểu hình ảnh dây quấn chặt là sự đoàn kết toàn dân; với chữ "vô vi", ông dẫn Lê Mạnh Thát hiểu theo nghĩa nhà Phật (cẩn trọng, không kiêu ngạo) nhưng cho rằng Pháp Thuận dùng cả nghĩa Phật lẫn nghĩa của Lão Tử^[1]. Nguyễn Thanh Bình coi bài thơ như lời tuyên ngôn hòa bình đầu tiên của dân tộc^[3], còn Nguyễn Công Lý xếp nó cùng bài từ của Khuông Việt vào hai bài thơ sớm nhất còn lại của văn học trung đại sau độc lập^[2]. Đó là đánh giá của người nghiên cứu chứ không phải điều văn bản gốc nói.

Tranh luận về "Nam quốc sơn hà" và những dấu tích còn lại

Một hướng nghiên cứu khác nối Pháp Thuận với bài Nam quốc sơn hà: Lê Mạnh Thát đề xuất ông sáng tác bài này khi vua Lê Đại Hành chống quân Tống, còn Phạm Võ Thanh Hà (2013) phản bác rằng lập luận ấy chủ quan, không có nguồn nào còn lại từ hơn một nghìn năm trước xác nhận, đồng thời gợi ý bài thơ có thể có trước thời Pháp Thuận^[5]. Bài này chỉ ghi nhận có tranh luận, không ngả về bên nào.

Về trước tác, Nguyễn Quang Khải cho biết ngoài hai câu đối đáp với Lý Giác và bài Quốc tộ, ông chỉ còn được biết tới sách Bồ-tát hiệu sám hối văn một quyển, từng lưu hành đương thời^[1]. Theo báo Công an nhân dân và vi.wikipedia, ông được thờ cùng Khuông Việt và Minh Không tại các nơi trong quần thể cố đô Hoa Lư như động Am Tiên, chùa Bà Ngô, chùa Nhất Trụ^[6][7], và vi.wikipedia cho biết hằng năm tại chùa Nhất Trụ có đêm vịnh thơ vào rằm tháng Giêng^[7].