Lê Hoàn và cuộc kháng chiến chống Tống năm 981

Bối cảnh năm 979–980

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Lê Hoàn sinh năm 941 ở làng Trung Lập, Châu Ái (nay thuộc Thọ Xuân, Thanh Hóa), theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân và giữ chức Thập đạo tướng quân dưới triều Đinh^[1]. Báo Thanh Hóa kể thêm rằng ông từ Ái Châu ra Cổ Loa năm 959 theo Đinh Liễn, rồi về Hoa Lư với Đinh Bộ Lĩnh; ở cương vị đứng đầu quân đội, ông chú trọng xây dựng lực lượng thủy binh^[2]. Tháng 10 năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị Đỗ Thích giết, Đinh Toàn mới sáu tuổi lên ngôi, Lê Hoàn làm nhiếp chính và tự xưng Phó vương^[2]. Khi nội bộ triều đình bất ổn và nhà Tống chuẩn bị đem quân sang, Dương Thái hậu cùng các đại thần xin Lê Hoàn lên ngôi; theo Việt sử lược, bà "lấy áo long cổn khoác lên mình" ông^[1]. Ông lên ngôi năm 980, niên hiệu Thiên Phúc, lập nhà Tiền Lê^[1][2].

Quân Tống tiến đánh

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, mùa thu năm 980 nhà Tống điều một đạo quân do Hầu Nhân Bảo cầm đầu, đồng thời sai Lư Đa Tốn đưa thư đe dọa; Lê Hoàn huy động nhân dân chuẩn bị kháng chiến^[1]. Mùa xuân năm 981, Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng và Trần Khâm Tộ chỉ huy quân bộ vào Lạng Sơn, còn Lưu Trừng và Giả Thực chỉ huy đạo thủy tiến vào cửa sông Bạch Đằng^[1].

Diễn biến chính

Lê Hoàn trước hết cho chặn đường thủy. Quân Lưu Trừng gặp sức kháng cự trên sông Bạch Đằng nhưng những ngày đầu thế địch mạnh, nhiều thuyền của ta bị cướp, hơn một nghìn binh sĩ hy sinh; cọc đóng trên sông không phát huy tác dụng như thời Ngô Quyền, song vẫn gây trở ngại; trận kéo dài khoảng hai tháng, từ tháng 2 đến tháng 4 năm 981^[1]. Thời gian ấy làm các đạo quân Tống lúng túng, không hội được với nhau^[1]. Theo bảo tàng, Hầu Nhân Bảo tiến xuống Bình Lỗ và bị phục kích lớn ở vùng Phù Lỗ (Sóc Sơn, Hà Nội), bị chém chết tại trận; các đạo còn lại hoảng sợ rút chạy, riêng cánh Trần Khâm Tộ chết quá nửa^[1]. Triều Tống trừng phạt tướng thua: Lưu Trừng và Giả Thực bị giết ở Ung Châu, Tôn Toàn Hưng bị hạ ngục rồi bị giết^[1].

Các nguồn chép khác nhau

Báo Thanh Hóa ghi trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng ngày 28/4/981 tiêu diệt Hầu Nhân Bảo^[2], trong khi bài của bảo tàng đặt cái chết của Hầu Nhân Bảo ở vùng Bình Lỗ – Phù Lỗ^[1]. Wikipedia tổng hợp thêm: Đại Việt sử ký toàn thư chép Hầu Nhân Bảo đi đường Lạng Sơn và tử trận ở Chi Lăng; một số nghiên cứu hiện đại cho rằng thủy quân do Hầu Nhân Bảo chỉ huy đi qua Lãng Sơn (Quảng Ninh) vào sông Bạch Đằng; vị trí thành Bình Lỗ cũng có hai giả thuyết và chưa có kết luận cuối cùng^[3]. Bài này nêu các ý kiến mà không chọn một thuyết.

Sau chiến thắng

Theo Báo Thanh Hóa, mùa xuân năm 982 Lê Hoàn đem quân đánh Chiêm Thành, giết vua Chiêm ngay trận đầu; ông cho đúc tiền Thiên Phúc năm 984, điểm số dân toàn nước năm 986 để lấy lính, tham gia cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, và mất năm 1005 sau 24 năm trị vì^[2]. Wikipedia ghi rằng đến năm 986 nhà Tống chính thức công nhận Lê Hoàn và ban chế phong, hai bên giao hảo^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia đánh giá thắng lợi này củng cố lòng tin vào khả năng giữ vững độc lập, đất nước được thanh bình trong gần một thế kỷ^[1].