Văn bia và thác bản Hán Nôm: bộ thác bản của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (1910–1944)

Văn bia và thác bản

Văn bia (bi ký) là văn bản khắc trên bia, chủ yếu là bia đá; thác bản là bản in rập lại bề mặt khắc ấy. Theo ghi chép của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) năm 1910 mà Philippe Papin dẫn, họ làm thác bản "theo kỹ thuật của người Trung Quốc": nền giấy phủ mực tàu đen, chữ khắc lõm hiện lên nét trắng, nhờ vậy dễ đọc hơn và có thể chụp ảnh trực tiếp từ thác bản^[1]. Phần lớn văn bia viết bằng chữ Hán; Papin cũng nhắc đến những bia nhỏ ở làng quê đôi khi khắc bằng chữ Nôm, một lối Hán văn đã được Việt hóa nhiều^[1].

Bộ sưu tập của EFEO (1910–1944)

Philippe Papin (Viện Khảo cứu cao cấp Pháp, EPHE) dựng lại lịch sử 35 năm của chương trình này từ các ghi chú ngắn trong tập san BEFEO và từ dãy ký hiệu, niên đại ghi trên chính thác bản. Chương trình do Claude Maitre khởi xướng; năm 1910 mới có 204 thác bản, cuối 1911 khoảng 1.000, đến 1914 gần 5.000. Theo tác giả, bộ sưu tập hình thành qua hai đợt tích cực: 1910–1919 khoảng 11.000 thác bản, và 1941–1944 khoảng 6.000 thác bản, xen giữa là gần hai mươi năm ngưng trệ chỉ bổ sung thêm khoảng 4.000^[1].

Số tổng cộng không khớp ngay trong bài: phần tóm tắt ghi 21.980 ký hiệu, còn phần thân, bảng và kết luận ghi ký hiệu cuối là 20.980, tương ứng 11.651 đơn vị văn khắc, chủ yếu là bia đá^[1]. Tiêu chí chọn bia cũng đổi theo thời gian: lúc đầu ưu tiên bia trước thời Nguyễn, từ khoảng năm 1933 chuyển sang bia thời Nguyễn (sau năm 1800), dù mỗi giai đoạn vẫn có bia thuộc loại kia lọt vào bộ sưu tập^[1]. Tác giả còn nêu một vụ làm giả: một người làm thác bản tên Bình bị cho là đã sửa niên đại 517 thác bản của 336 bia để trông như bia cổ, và không còn xuất hiện sau cuối năm 1913^[1].

Những người làm thác bản

Các học giả Pháp như Henri Maspero và Léopold Cadière chủ yếu giám sát; việc rập thác bản trên thực địa do các nho sĩ người Việt của EFEO đảm nhiệm. Tên họ chỉ còn lại ở lề thác bản (như Tuấn, Bình, Giang), và thói quen ký tên chấm dứt vào đầu thập niên 1930^[1]. Lề thác bản còn ghi vị trí đặt bia, từ tỉnh, phủ, huyện, tổng, xã đến thôn hoặc giáp, cùng vị trí trong di tích và số mặt khắc chữ. Nhờ vậy có thể xác định nơi đặt bia: bia ký hiệu 10.524 (năm 1721) ghi làng Phong Lưu, huyện Yên Hưng trên nội dung, còn lề thác bản cho biết bia nằm ở đình làng Trung Bản, tổng Hà Nam, tỉnh Quảng Yên. Khi bia gốc đã mất, thác bản là bản sao duy nhất còn lại^[1].

Văn bia nói gì, vì sao ít được đọc

Papin cho biết 97% văn bia Việt Nam khắc sau thế kỷ XVI, và hơn bốn phần năm ghi các khoản cung tiến nhỏ lẻ của dân làng cho đình, chùa. Năm 1936 Émile Gaspardone gọi đó là "một khối liệu lặng câm"; theo Papin, tư liệu rời rạc đến mức chỉ khi có tin học và cơ sở dữ liệu mới nghiên cứu định lượng được^[1].

Một mảng văn bia được nghiên cứu kỹ là bia gia tộc. Phạm Minh Đức, dựa trên thác bản ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ước tính cả nước còn khoảng 1.300 tấm, riêng họ Nguyễn khoảng 550 tấm; khoảng 400 bia ghi về nhà thờ họ (hơn 90% thuộc thời Nguyễn), khoảng 200 bia gia phả và khoảng 120 bia hậu tộc^[2]. Tác giả dẫn bia Trần tộc bi ký ở huyện Đan Phượng (Hà Nội), ghi tiến sĩ Trần Danh Tiêu thọ 72 tuổi nên mất năm 1781, chi tiết mà các sách khác không ghi đủ^[2].

Kho thác bản hôm nay

Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tiền thân là Ban Hán Nôm lập năm 1970, theo một bài báo năm 2020 hiện giữ gần 35 nghìn cuốn sách Hán Nôm và gần 70 nghìn thác bản văn bia^[3]. Thác bản của EFEO được bảo quản tại Viện từ năm 1979; Papin cho biết bộ sưu tập đã được xuất bản và lập danh mục trong Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm (2005–2013, 22 tập) và Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm (2007–2020, 11 tập)^[1].

Tác giả cũng nhận định bộ sưu tập chưa đầy đủ: nhiều bia chưa được rập, nhiều thác bản trùng nhau (riêng thế kỷ XVII tác giả xác định khoảng 20 trường hợp), và nhiều bia gốc đã mất, bị tái sử dụng làm tường, móng nhà, nền đường hoặc nghiền nung vôi^[1]. Con số "gần 70 nghìn" của Viện và 20.980 của EFEO không nên đặt cạnh nhau, vì các nguồn không nêu cách đếm.