Trang phục truyền thống của người M'nông (Đắk Lắk, Lâm Đồng)

Một chiếc khố, một chiếc váy và nhiều thứ để "làm đẹp"

Theo cách Hoàng Minh Phúc (2021) dẫn lại lời Jacques Dournes, trang phục của người M'nông vốn đơn giản: đàn ông một chiếc khố, đàn bà một chiếc váy quấn; mọi thứ còn lại như khăn quấn đầu, áo cánh, áo choàng nam r'hăp hay tấm chăn đều được coi là phục sức. Những thứ ấy vừa giữ ấm vừa cho biết địa vị, sự giàu có và tài khéo của người mặc^[1]. Người M'nông có nhiều nhóm địa phương, cư trú tập trung ở Đắk Nông, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Bình Phước (tên tỉnh trước sáp nhập 2025)^[2]. Tên nhóm trong hai bài nghiên cứu không hoàn toàn trùng nhau (một bài có Chil, bài kia có Chih, Kuênh, Díp)^[1][2].

Theo Phúc, trang phục chỉ phân biệt theo giới tính và mục đích dùng (thường phục hay lễ phục), nhưng cũng có quy định riêng cho già làng, chủ lễ, thầy cúng; tất cả dệt thổ cẩm nhuộm chàm hoặc đen^[1].

Khố, áo choàng r'hăp và áo của nam giới

Với nhóm M'nông Gar, Georges Condominas (qua Phúc) mô tả khố là dải vải dài luồn giữa hai đùi rồi quấn quanh thắt lưng, để đầu có hoa văn buông phía trước; ban ngày đó thường là y phục duy nhất của đàn ông^[1]. Khố trung bình dài 3 đến 5 mét, khổ vải 23 đến 35 cm. Loại đơn giản dệt chỉ trắng; loại sang dệt chỉ đen, hai đầu có hoa văn và kết hoa bạc, hoa đồng hoặc hạt cườm ngũ sắc. Khố treo lục lạc nhỏ ở đuôi dành cho người có chức sắc hay giàu có^[1].

R'hăp là áo choàng quấn: nhiều lớp vải xếp theo chiều dài, choàng từ sau lưng qua ngực, vòng lên hai vai rồi nhét sau lưng thành hình chữ X, hợp với chủ làng, già làng và người có uy tín trong lễ hội^[1]. Áo của đàn ông là áo chui đầu, cổ tròn; loại dài tay có mảng chỉ đỏ hình thang trên ngực dành cho người khá giả hoặc có địa vị. Mùa nóng đàn ông thường cởi trần đóng khố, trời lạnh choàng thêm tấm mền^[1].

Váy, áo và dây lưng của nữ giới

Phụ nữ M'nông trước kia thường để ngực trần, mặc váy quấn hoặc áo chui đầu ngắn bó sát. Thường ngày họ chỉ mặc váy đen hay chàm, cao khoảng 90 cm, dài 145 cm, quấn quanh thân dưới rồi buộc túm, giắt phía trước. Váy thêu hoa văn dài quá đầu gối, vừa tới vòng chân, ai không đeo vòng chân thì mặc xuống gót; lưng váy buộc dây có hoa hoặc lục lạc^[1]. Chỉ khi dự lễ hội quan trọng, phụ nữ mới mặc đủ áo và váy thổ cẩm nhiều màu^[1][2]. Báo Lâm Đồng (2025) tóm gọn: váy dài hoa văn rực rỡ cho nữ, khố và áo chui đầu cho nam, kèm trang sức đồng, hạt cườm^[3].

Hoa văn và màu sắc

Phúc chia hoa văn M'nông thành mấy nhóm: hình kỷ hà (dải màu, đường gấp khúc, đường lượn), động thực vật (quả trám trên khố lễ phục nam, hột dưa, trái mây, lá đậu, cành đa ở gấu váy, tổ ong), đồ vật (nồi đất, xà gạc, chông bẫy, nan gùi) và hình người. Hoa văn chạy thành sọc ngang, đối xứng, dệt bằng sợi màu nhuộm từ lá, vỏ cây, củ (vàng nghệ, đỏ, trắng, xanh lục, tím) trên nền chàm hoặc đen; chùm sợi đỏ ở diềm và hạt cườm là nét riêng. Ông nhận xét hoa văn M'nông không dày, ít màu, chủ yếu là hình học, gấp khúc chịu ảnh hưởng từ kỹ thuật đan mây tre^[1].

Nguyễn Anh Bằng (Bảo tàng tỉnh Đắk Nông, 2021) kể thêm họa tiết con ếch, rùa, hạt gạo, hạt bí, chiếc thuyền, cột điện, núi, sóng nước, và ghi lại cách hiểu của người M'nông: hạt bí gợi sự sinh sôi, cây đa và núi đồi là nơi thần linh cư ngụ, rùa tượng trưng trường thọ, hạt gạo như hạt ngọc trời đất. Về màu, ông dẫn Tô Đông Hải: đen là màu của đất, xanh là màu của trời và cây cối; trên váy và khố thường phối các cặp tương phản như đỏ với trắng, đỏ với xanh, tím với vàng^[2]. Danh mục của hai tác giả không trùng hẳn nhau ("cột điện" chỉ có ở Bằng), nên đây không phải bảng đầy đủ.

Nghề dệt, thước đo của người phụ nữ

Phụ nữ giữ vai trò chính trong nghề dệt, từ kéo sợi, nhuộm, dệt đến may áo, váy, khố. Biết dệt thêu là tiêu chí để đàn ông chọn vợ; khung dệt bằng tre, nứa, gỗ đơn giản nên khổ vải nhỏ, năng suất thấp. Theo lời già làng mà Phúc dẫn, có loại vải ngang giá năm đến bảy con trâu ở xã hội cổ truyền, nhất là nhờ những dải hoa văn công phu^[1]. Bằng cũng cho biết trang phục do cô dâu tự dệt là kỷ vật của cặp vợ chồng mới cưới^[2].

Ngày nay, Phúc ghi nhận người M'nông không còn mấy ai đóng khố; họ mặc quần short, áo phông, trang phục truyền thống chỉ dùng ngày trọng đại và lễ hội^[1]. Báo Lâm Đồng (2025) cho biết nghề dệt vẫn thủ công nhưng chỉ còn vài làng nghề duy trì nhỏ lẻ ở vùng Đắk Nông cũ, gặp khó về nguyên liệu, chi phí và đầu ra^[3]. Nghệ nhân Nhân dân H'Jang, 85 tuổi ở bon Đắk B'lao (xã Kiến Đức, Lâm Đồng), học dệt từ khi hơn mười tuổi; bà kể có sản phẩm phải mất hàng tuần mới xong, còn lớp trẻ ít người chịu ngồi học dệt^[4].